Zachowania prozdrowotne

W 2012 roku Centrum Badań Opinii Społecznej przeprowadziło szeroko zakrojone badania, których tematem przewodnim były opinie Polaków o swoich zdrowiu oraz o prozdrowotnych zachowaniach i aktywnościach. Wyniki tego badania wskazują, iż większość Polaków jest zadowolonych ze swojego ogólnego stanu zdrowia. Co więcej doskonale wiedzą, co trzeba robić, a czego unikać, by być zdrowym. Jedna,k jeśli dochodzi się do pytań o ich konkretne zachowania prozdrowotne, sytuacja nie jest już taka kolorowa.

Jak faktycznie wyglądają zachowania prozdrowotne Polaków?

Jedynie 8% ankietowanych twierdzi, że uprawia jakiś sport na poziomie nieco bardziej profesjonalnym. Znaczna większość, bo 61% nigdy lub prawie nigdy nie wykonuje takich ćwiczeń jak bieganie, pływanie, jazda na rowerze, gry zespołowe. Ponad połowa badanych deklaruje, że nie zażywa wzmacniających witamin czy preparatów ziołowych. Nawet 17% nigdy lub prawie nigdy nie wybiera się na dłuższy spacer trwający ponad godzinę. Tyle samo osób nie wykonuje profilaktycznych badań lekarskich. Co więcej, trzy piąte Polaków minimum raz dziennie pije kawę, niemal jedna trzecia miewa sytuacje stresowe, ponad jedna czwarta przyznaje się do palenia papierosów, a 50% ankietowanych minimum raz w tygodniu sypia krócej niż sześć godzin na dobę. Jeśli chodzi o spożywanie posiłków, to obraz również nie napawa optymizmem. 33% osób przynajmniej raz w tygodniu jada mniej niż trzy posiłki na dobę, w tym 7% przeważnie nie jada więcej niż dwa razy dziennie. Natomiast 10% przebadanych osób co najmniej raz w tygodniu żywi się w barach i restauracjach szybkiej obsługi. Jasne staje się to, że deklaracje ustne to nie wszystko, a realnym wskaźnikiem oceny zdrowia powinny być codzienne pro- lub antyzdrowotne zachowania, które są wynikiem ich stylu życia.

Czym właściwie są zachowania prozdrowotne?

Ujmując rzecz jak najogólniej, do zachowań prozdrowotnych można zaliczyć wszelkie nawyki i czynności stanowiące czynniki utrwalające i polepszające zdrowie. Źródłem tych zachowań są najczęściej postawy i wartości nabyte w rodzinie i najbliższym środowisku społecznym. Podstawowe kategorie zachowań prozdrowotnych związane są ze zdrowiem fizycznym, psychospołeczym, prewencją zdrowotną i unikaniem zachowań ryzykownych, szkodliwych. Ważne jest zwrócenie uwagi na to, że człowieka ujmuje się jako całość bio-psycho-społeczną, a każdy aspekt wpływa nierozerwalnie na całość ludzkiego funkcjonowania, w tym na przykład na jego zdrowie.

Mówiąc już konkretniej, typowe zachowania prozdrowotne to: aktywność fizyczna, racjonalne żywienie, hartowanie, dbanie o ciało i jego higienę, unikanie stresu i niepowodowanie go, przestrzeganie zasad bezpieczeństwa w szkole, pracy, życiu codziennym i ruchu drogowym, unikanie ryzykownych zachowań seksualnych, niepalenie tytoniu, ograniczone używanie alkoholu i niezażywanie substancji psychoaktywnych. Niektórzy badacze dodają do tego wizyty kontrolne u lekarzy i samokontrolę.

Skąd się biorą zachowania prozdrowotne?

Przede wszystkim trzeba zacząć od definicji zdrowia, gdyż to ono determinuje dalsze działania. W każdej kulturze zdrowie jest postrzegane odmiennie, ponieważ różne kręgi kulturowe posługują się różnym zestawem wartości, wzorów zachowań, wyobrażeń i nawyków na ten temat. Wybitny socjolog amerykański Talcott Parsons ilustrował ten temat, przedstawiając obok siebie dwie nacje: Amerykanów i Rosjan. Ci pierwsi uważają zdrowie za bardzo cenną wartość instrumentalną, głównie ze względu na pragmatyzm społeczeństwa i indywidualny sukces życiowy („zachowując zdrowie, będę miał sposobność dobrze wykonywać swoją pracę, a w ten sposób osiągnąć swoje cele”). Natomiast u Rosjan nie liczy się jednostka, lecz zbiorowość, która jest naczelną wartością – aby uciec od wymuszonych działań na rzecz zbiorowości (często narzuconych), jednostka traktowała chorobę jako zwolnienie z aktywności prospołecznej. I tak, podejście do zdrowia w poszczególnych kulturach i grupach społecznych wynika z odrębnych poglądów i aspiracji, wreszcie z systemów wierzeń.

Terminem związanym z zachowaniami prozdrowotnymi jest styl życia. On również zależy od przyjętej określonej postawy wobec zdrowia. Może on prowadzić z jednej strony do podejmowania wysiłku dotyczącego zdrowia lub zupełnie odwrotnie – styl życia może obfitować w zachowania antyzdrowotne. Co więcej styl życia jest behawioralnym przejawem postawy wobec zdrowia i jednocześnie zwrotnie na nie wpływa. Jeżeli codziennie przejawiamy kilka zachowań nakierunkowanych na podtrzymanie zdrowia (np. jazda na rowerze, jedzenie dużej ilości warzyw i owoców) powstaje w nas silny nawyk warunkujący nasze zdrowie. Z kolei w przypadku zaprzestania jakiejkolwiek aktywności fizycznej i zamiast tego siedzenie godzinami na kanapie przed telewizorem i zajadanie się niezdrowymi przekąskami, tworzymy niebezpieczny nawyk antyzdrowotny, który będzie nam trudno zwalczyć. Wybór któregoś z tych wzorców zachowania zależy od czynników natury emocjonalnej i poznawczej. A mogą są one kształtowane pod wpływem czynników środowiskowych (prozdrowotnych vs. antyzdrowotnych). Zachowania w tych wzorach rozwijają się w procesie socjalizacji i wychowania, w trakcie interakcji społecznych z grupą rówieśników, rodziną lub przy współudziale środków masowego przekazu.

Nie oznacza to jednak, że jesteśmy niejako skazani na otrzymane z zewnątrz wzorce zachowań dotyczących zdrowia i nic nie możemy zrobić. My sami, i nikt inny, mamy możliwość kreowania swoich zachowań w pożądanym przez nas kierunku. Trzeba otwarcie powiedzieć, że ludzie uczą się całe życie, a ich zachowania podlegają ciągłym zmianom w oparciu o nowe informacje, interpretacje i doświadczenia. Dlatego, jeśli czujemy, że za mało uwagi poświęcamy swojemu zdrowiu, i że dominują u nas zachowania antyzdrowotne, warto podjąć wysiłek aby zmienić tę sytuację. Żadne początki nie są łatwe, a praca nad sobą należy chyba do najtrudniejszych. Jednak zawsze możemy zwrócić się do rodziny, krewnych, przyjaciół lub innych zaufanych osób i specjalistów (np. trenerów personalnych) o pomoc w stworzeniu planu wprowadzenia większej ilości zachowań prozdrowotnych, zmniejszanie ilości czynności szkodliwych i konsekwentne realizowanie tego planu.

Bibliografia:

  1. Woynarowka B. (2007). Edukacja Zdrowotna. Warszawa: PWN
  2. CBOS (2012). Komunikat z badań. Polacy o swoim zdrowiu oraz prozdrowotnych zachowaniach i aktywnościach. Warszawa
  3. Muzyka W. (1997). Miejsce zdrowia w hierarchii wartości, [w:] Nauki o wychowaniu, a promocja zdrowia. Olsztyn: WSP

​​

Materiał powstał w ramach realizacji projektu „Co Nas Spina? - Kampania na rzecz ochrony zdrowia psychicznego” (III edycja) dotowanego przez Zarząd Województwa Śląskiego.

Więcej informacji o kampanii na stronie: www.wiecjestem.us.edu.pl/co-nas-spina

 

ORGANIZATORZY KAMPANII:

Kontakt: marek.grajcar@gmail.com Magister psychologii, trener treningu psychologicznego i umiejętności psychospołecznych, rekruter, specjalista HR, pasjonat fotografii reportażowej i ulicznej, zagorzały trekkingowiec. Doświadczenie: Specjalista ds. rekrutacji specjalistycznych w branży IT Członek projektów i koordynator w Stowarzyszeniu Górnośląski Klaster Kreatywny w Katowicach Wolontariusz w Zimbardo Youth Center w Katowicach Autor artykułów popularnonaukowych na portalu Więc Jestem! Trener freelancer W czasie studiów: Przewodniczący w Studenckim Kole Psychologii Organizacji przy Uniwersytecie Śląskim Członek Koła Psychoterapii i Treningu Psychologicznego Redaktor Działu Wizualnego w magazynie "Reflektor. (...)


Pomoc psychologiczna

Studenci i Doktoranci Uniwersytetu Śląskiego mogą korzystać z bezpłatnego wsparcia psychologicznego i poradnictwa w Centrum Obsługi Studenta.

Skontaktuj się ze specjalistami w następujących obszarach:

W celu ustalenia terminu indywidualnej konsultacji psychologicznej prosimy o kontakt drogą elektroniczną lub telefonicznie.