Tajemnicze zjawiska psychiatryczno-neurologiczne (cz.1)

Świat w którym żyjemy pełen jest nietypowych, nieprzewidywanych i tajemniczych zjawisk. Także świat medycyny nie jest pod tym względem wyjątkiem. Pełen niespodziewanych i zaskakujących przypadków szokuje, urzeka, a także przeraża. Poniżej przedstawiam kilka ciekawych zjawisk i zaburzeń będących wynikiem nieprawidłowości lub odstępstw w funkcjonowaniu naszego umysłu.

Synestezja

Synestezja, z greckiego synaísthesis – równoczesne postrzeganie. Bywa czasem nazywana „pomieszaniem zmysłów“. Ze zjawiskiem synestezji mamy do czynienia, wtedy, gdy bodziec zmysłowy (wzrokowy, smakowy, węchowy, słuchowy lub czuciowy) wyzwala automatycznie dodatkowe odczucia w obszarze innego zmysłu lub zmysłów. Stąd też niektóre osoby mogą wręcz „słyszeć kolory“ lub „widzieć dźwięki“. Synestezja jest zatem zjawiskiem o charakterze międzymodalnym. Doznania synestetyczne mogą dotyczyć wszystkich zmysłów i mogą występować w różnych konfiguracjach. Najczęściej można spotkać jednoczesne oddziaływanie na siebie bodźców wzrokowych i słuchowych. Wrażenia odczuwane przez synestetyków są bardzo zindywidualizowane i niosą ze sobą silny ładunek emocjonalny. Przypadłość ta występuje częściej u kobiet i osób, które posiadają zdolności artystyczne. Dotychczas doczekano się dwóch teorii tłumaczących występowanie tego niecodziennego zjawiska u ludzi. Teoria Simona Baron-Cohena zakłada występowanie dodatkowych połączeń w mózgu w obszarach, w których zazwyczaj one nie występują. Druga natomiast podkreśla zachwianie równowagi między procesem hamowania i pobudzenia impulsów elektrycznych, przy niezmienionej ilości połączeń neuronalnych. Synestetycy mogą doświadczać niezwykłych doznań zmysłowych, jednak u sporej części może pojawić się swoiste wyczulenie i wzmocnienie reakcji organizmu na bodźce odbierane ze środowiska. Do bardziej znanych synestetyków zaliczyć można Vladimira Nabokova.

Zespół Alicji w Krainie Czarów

Zespół Alicji w Krainie Czarów (Alice in the Wonderland Syndrome, w skrócie AWS), nazywany również micropsią jest zaburzeniem psychosensorycznym, u podstaw którego leżą zmiany postrzegania własnego ciała spowodowane nieprawidłowościami w przetwarzaniu bodźców wzrokowych. Osoby dotknięte tą przypadłością doświadczają niezwykłych doznań sensorycznych związanych ze zmianą wielkości i długości poszczególnych części ciała. Ponadto zmianie postrzegania mogą ulec dodatkowo: pozycja obiektów, upływ czasu, mogą pojawić się zaburzenia równowagi a także zmiany w odbieraniu dźwięków z otoczenia. W jednym z opisów przypadków Lippman, opisuje niezwykłe doznania 39 letniej kobiety, której wydawało się, że jej ciało gwałtownie rośnie, tak że bez problemu mogłaby dotknąć ręką przeciwległej ściany. Zaburzenie to zdaje się występować znacznie częściej u dzieci w wieku od 5 do10 lat niż u dorosłych, a jego objawy najczęściej można zaobserwować rano, tuż po przebudzeniu. Przyczyn tego zaburzenia doszukuje się w nieprawidłowym współdziałaniu nerwów wzrokowych z mózgiem. Sam autor, Lewis Carroll cierpiał na migreny, a być może nawet na tą tajemniczą przypadłość, która, kto wie, mogła być źródłem inspiracji do napisania „Alicji w Krainie Czarów“.

Trichotillomania

Trichotillomania należy do zaburzeń nawyków i popędów, charakteryzuje się utratą włosów, która jest spowodowana ich notorycznym wyrywaniem. Zjawisko to nosi znamiona obsesji, która jest wręcz niemożliwa do zaprzestania. Wyrywanie włosów poprzedza wzrastające w chorym napięcie, które stopniowo jest rozładowywane. Nierzadko w parze z trichotillomanią idzie trichofagia czyli kompulsywna potrzeba ich zjedzenia. Chorzy tym samym dosłownie zjadają własne włosy z głowy (mogą to być też inne miejsca: brwi, rzęsy, okolice intymne), co często jest źródłem wstydu i ukrywania swojego problemu przed otoczeniem. Często osoby te cierpią dodatkowo na zaburzenia lękowe, afektywne, uporczywe bóle głowy, problemy ze snem czy kłopoty z pamięcią. Przyczyn takiego kompulsywnego wyrywania włosów upatruje się w nieprawidłowościach chemicznych w mózgu, a także genetycznych predyspozycjach organizmu. Trichotillomania jest związana bezpośrednio z zaburzeniem więzi w dzieciństwie, silnym lękiem separacyjnym a także brakiem nawiązania prawidłowych relacji emocjonalnych z matką. W etiologii tej choroby znaczącą rolę mogą również odegrać traumatyzujące doświadczenia w dzieciństwie (np. wykorzystanie seksualne, porzucenie przez rodziców) jak i nierozwiązane konflikty emocjonalne.

Hikikimori

Jest to odmiana depresji uwarunkowana cywilizacyjnie i występująca w japońskim kręgu kulturowym. Swój nietypowy charakter zawdzięcza temu, iż w zdecydowanie większym stopniu dotyka młodych mężczyzn, przed 30 rokiem życia. Objawia się natomiast odcięciem od świata zewnętrznego poprzez zamknięcie i nie wychodzenie z własnego pokoju. Osoby dotknięte tą przypadłością izolują się od społeczeństwa, zrywają kontakty ze znajomymi i boją się nawiązać jakąkolwiek relację, jednocześnie bardzo jej pragnąc. Taka odcięta od świata osoba, prawie w ogóle nie wychodzi z domu za wyjątkiem nocy, kiedy to szanse na spotkanie jakiejkolwiek osoby są bardzo ograniczone. Ludzie zamknięci w pokojach najczęściej spędzają czas na graniu w gry, oglądaniu telewizji, przeglądaniu internetu czy czytaniu mang. Hikikimori mogą towarzyszyć dodatkowo zaburzenia lękowe, zwłaszcza zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne. Swój fenomen zjawisko Hikikimori zawdzięcza swojemu kulturowemu uwarunkowaniu, który zdaje się być generatorem tego zaburzenia. Jego przyczyn upatruje się w niezwykle wysokich wymaganiach stawianych młodym osobom (zwłaszcza mężczyznom), od których oczekuje się osiągania sukcesów już od najmłodszych lat. Ponadto relacja z rodzicami cechująca się nadopiekuńczością (głównie ze strony matki) i wyręczaniem dziecka  w rozwiązywaniu problemów przez rodziców godzi w poczucie niezależności młodego Japończyka. Skutkuje to tym, że w obliczu problemu młoda osoba nie jest zdolna do jego skutecznego rozwiązania, a sposobem na poradzenie sobie z problemem może stać się ucieczka i izolacja we własnym pokoju.

Zespół Capgrasa

Może występować w schizofrenii paranoidalnej, stanach demencyjnych a także w organicznych uszkodzeniach mózgu. Jest to stosunkowo rzadkie zaburzenie psychiczne polegające na tym, że cierpiące na nie osoby uważają, że zarówno ich współmałżonek jak i najbliższa rodzina zostali zastąpieni przez tak samo wyglądające, obce osoby. Skutkuje to szeregiem objawów: osoby z Zespołem Capgrasa mogą odmówić spania ze swoim partnerem, gdyż uważają, że zostali oni zastąpieni przez inną osobę; mogą lękać się ludzi i być w stosunku do nich agresywni; mogą wystąpić u nich urojenia dotyczące zamiany własnej osoby lub części ciała a także urojenia zazdrości; chorzy mogą obawiać się podmiany osobistych rzeczy jak i zwierząt w nocy na inne, tak samo wyglądające. Przyczyn tego zaburzenia upatruje się w błędnym przepływie informacji pomiędzy układem limbicznym a korą mózgową. Może być on również związany z uszkodzeniami organicznymi mózgu po udarach i problemami w obrębie płatów skroniowych, które odpowiadają między innymi za zdolność rozpoznawania ludzkich twarzy. Zespół Capgrasa bywa czasem mylony z zespołem Fregoliego, który należy do grupy zaburzeń urojeniowych i objawia się tym, że chory jest przekonany o tym, że ludzie, których spotyka są w rzeczywistości jedną i tą samą osobą, która zmienia swój wygląd.

Katatonia

Katatonia jest zaburzeniem motoryki, podczas którego może wystąpić stan nadmiernego pobudzenia psychoruchowego (furor) lub wręcz zaprzestanie jakiejkolwiek aktywności ruchowej (stupor). Aktywność ruchowa (bądź jej brak) chorego nie zależy od jego woli. Stany katatoniczne występują głównie w psychozach, organicznych uszkodzeniach mózgowia, zaburzeniach nastroju, chorobach metabolicznych, a także jako skutek używania substancji psychoaktywnych. Charakterystycznym stanem w katatonii jest katalepsja, podczas której następuje ograniczenie wykonywania ruchów dowolnych. Do stanów kataleptycznych można zaliczyć m.in: giętkość woskową, objawiającą się tym, że po zmianie ułożenia kończyn chorego, pozostają one dokładnie w tej pozycji, a także negatywizm katatoniczny objawiający się oporem przy jakichkolwiek próbach poruszenia chorego.

Zespół Cotarda

Zespół Cotarda to zespół urojeń nihilistycznych występujący często w depresjach o ciężkim przebiegu, o podłożu organicznym, inwolucyjnym (wieku starczego), słabo rokujących chorobach afektywnych a także psychozach. W przebiegu zespołu Cotarda chory doświadcza urojeń dotyczących funkcjonowania własnego organizmu. Osoba może mieć poczucie, że jej ciało gnije od środka, brakuje mu niektórych narządów czy krwi, jest pożerany przez robactwo bądź, że jest ona już martwa. Z tego powodu Zespół Cotarda bywa również określany syndromem żywego trupa. Do najczęstszych objawów występujących w przebiegu zespołu zaliczyć można bardzo silny lęk, zmniejszenie wrażliwości na ból (analgezja), niepokój psychoruchowy, a także zmiany w percepcji funkcjonowania własnego ciała. Osoby dotknięte tą przypadłością mogą mieć problem z określeniem własnej tożsamości, a także negować istnienie takich parametrów organizmu jak płeć, waga czy wzrost. Chorym bardzo często towarzyszy poczucie winy. Uważają, że stan ich organizmu jest karą za przewinienia, których się dopuścili. Często Zespołowi Cotarda towarzyszy wspomniany wcześniej Zespół Capgrasa. W postępowaniu z chorym należy uwzględnić ryzyko samobójstwa bowiem chory, przekonany o swojej śmierci może mieć tendencje suicydalne a na skutek obniżonego poziomu czucia bólu ryzyko prawdziwej śmierci staje się jak najbardziej realne.

Zespół Obcej Ręki

Zespół Obcej ręki (Alien Hand Syndrome) jest zaburzeniem neurologicznym, u podstaw którego leży dezintegracja poczucia własnego ciała. Chory ma poczucie, że jedna z jego rąk nie jest częścią jego organizmu tylko organem należącym do obcej osoby. Skutkiem tych doznań mogą być niezwykłe doświadczenia pacjentów. Osoby z porażeniem ręki mogą odbierać ją jako całkowicie sprawną, podczas gdy inni mogą uważać, że ich własna ręka należy do ciała innych jednostek. Bardzo często chorzy zaczynają traktować swoją kończynę jak przedmiot, a nawet zaczynają żywić do niej negatywne uczucia. Wynika to z faktu, iż zespołowi temu mogą towarzyszyć niekontrolowane ruchy „obcej ręki“. W literaturze można spotkać opisy przypadków, w których jedna ręka zapinała guziki a druga je rozpinała. Jeszcze inny pacjent usiłował umieścić widelec z jedzeniem w ustach, niestety druga ręka skutecznie wytrącała mu pokarm. Sytuacje zagrożenia życia są rzadkie lecz niewykluczone. Można doszukać się opisów przypadków, w których ręka starała się udusić właściciela we śnie. Jakiekolwiek czynności mające na celu zapanowanie nad nieposłuszną kończyną, najczęściej kończą się wzmożeniem jej aktywności. Źródeł tego zaburzenia upatruje się najczęściej w uszkodzeniach prawej półkuli mózgu, głównie w obszarach ciemieniowych. W obszarach tych istnieje filtr, którego celem jest rozgraniczenie przestrzeni własnego ciała od przestrzeni zewnętrznej. Jego uszkodzenie powoduje zlanie się obu przestrzeni (wewnątrz i zewnątrzorganizmalnej), co skutkuje poczuciem, że część własnego ciała jest elementem przestrzeni pozaorganizmalnej.

Zespół sawanta

Termin zespół sawanta służy obecnie do opisu osoby, która przejawia znaczne zaburzenia rozwoju, przy czym posiada niezwykłe zdolności w wąskim zakresie. Statystycznie sawantyzm pojawia się u co dziesiątej osoby cierpiącej na autyzm, oraz jednej na dwa tysiące osób cierpiącej na upośledzenie umysłowe. Może dodatkowo współwystępować z zaburzeniami obsesyjno-kompulsywnymi, deficytami językowymi i problemami w sferze interpersonalnej. Cechą charakterystyczną dla osób z tym zespołem jest niski iloraz inteligencji IQ oscylujący w granicach 40-70 jednostek. Zespół ten dotyka zdecydowanie większej ilości mężczyzn. Sawanci bardzo często ujawniają wybitne wręcz uzdolnienia. Mogą posiadać słuch absolutny, zapamiętywać ogromną ilość informacji, błyskawicznie dokonywać kalkulacji na liczbach. Niektórzy posiadają również wybitne zdolności plastyczne.

Zespół Aspergera

Jest zaliczany do uogólnionych zaburzeń rozwojowych ze spektrum autyzmu. Charakterystycznym jego wyznacznikiem jest upośledzona zdolność do nawiązywania relacji społecznych. Osoby dotknięte zespołem Aspergera bardzo często mają problem z nawiązaniem kontaktu wzrokowego, ich wzorce zachowania są schematyczne a mimika i gesty rzadko podlegają jakimkolwiek zmianom. Ponadto takim osobom często brakuje niezbędnej w relacji spontaniczności, elastyczności i współbrzmienia emocjonalnego. Osobom z zespołem Aspergera często towarzyszy brak zdolności do nawiązania relacji odpowiednich dla poziomu rozwojowego oraz nadmierne skupienie uwagi na obecnie wykonywanej czynności. Pomimo swoistego niedostosowania emocjonalno-społecznego osoby dotknięte tym zaburzeniem mogą przejawiać szereg zainteresowań i niezwykłych zdolności (np. uzdolnienia matematyczne, plastyczne czy muzyczne), które na skutek silnej koncentracja na zadaniu mogą być intensywnie rozwijane.

Bibliografia:

  1. E.Mróz, J.Rząsa, Różnice w odbiorze świata przez zmysły. Niewidomi i synesteci [w]: Rocznik Kognitywistyczny V/2011,
  2. J.Todd. The syndrome of Alice in Wonderland, „Canadian Medical Association journal”. 73 (9),
  3. Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10, Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne „Vesalius“, Instytut Psychiatrii i Neurologii, Kraków-Warszawa 2000,
  4. Adam Gajewski, Hikikomori – samotnicy na marginesie japońskiego społeczeństwa,  http://www.polska-azja.pl/,
  5. A.Bilikiewicz, Psychiatria, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa,
  6. Słownik psychologii, Redakcja naukowa Jerzy Siuta, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2006,
  7. Osobliwości w działaniu mózgu. [w]: Anna Herzyk: Neuronalny świat umysłu. Kraków: Oficyna Wydawnicza "Impuls", 2005,
  8. M.Seligman, E.Walker, D.Rosenhan, Psychopatologia, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2001.

Arykuł powstał w ramach kampanii informacyjno-profilaktycznej "Co nas spina?"

Kampania współfinansowana jest ze środków Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego.

 

 BYŁY REDAKTOR DZIAŁU 'ROZWIJAM SIĘ'   Studia: Psychologia, V rok, specjalizacja kliniczna człowieka dorosłego oraz pracy i organizacji. (...)


Pomoc psychologiczna

Studenci i Doktoranci Uniwersytetu Śląskiego mogą korzystać z bezpłatnego wsparcia psychologicznego i poradnictwa w Centrum Obsługi Studenta.

Skontaktuj się ze specjalistami w następujących obszarach:

W celu ustalenia terminu indywidualnej konsultacji psychologicznej prosimy o kontakt drogą elektroniczną lub telefonicznie.