Seryjni mordercy kontra psychopaci w garniturach - czy coś ich różni?

Hannibal Lecter zjadający swoje ofiary, bohater powieści Thomasa Harrisa; Jigsaw- twórca morderczych gier z filmu Piła; Dexter Morgan, bezwzględny morderca, który zaspokaja swojego „Mrocznego Pasażera”, pustosząc ulice Miami. Każdy z nas zna choć jednego z tych niebezpiecznych psychopatów, okrutnych, brutalnych, bez wyrzutów sumienia, recydywistów, wyrachowanych i pozbawionych wszelkich oznak „ludzkości”. Nie tylko filmy i literatura są pełne morderców bez skrupułów. Naszą uwagę przyciągają również bieżące sprawy, nagłaśniane przez media. Niedawno zakończył się proces zabójczyni małej Madzi z Sosnowca, Katarzyny W., która została skazana (nieprawomocnym jeszcze wyrokiem sądu) za zabójstwo córki. Według biegłych sądowych, którzy wydawali opinie w tej sprawie, Katarzynę W. charakteryzuje dyssocjalne zaburzenie osobowości.

Tym dla nas są psychopaci, często utożsamiamy ich z przestępcami i wierzymy, że większy ich odsetek znajduje się w więzieniu, albo prędzej czy później do niego trafi. Jednak Robert D. Hare opisuje jeszcze psychopatów w garniturach, białych kołnierzykach, którzy całkiem odmiennie „wykorzystują” swoje psychopatyczne zdolności. Kim więc są psychopaci, jakie zachowania ich charakteryzują, czy można z nimi żyć, jak im pomóc?

„Psychopaci, którzy odnieśli sukces”

Czasem przystojny, uśmiechnięty, czarujący, wygadany, wykształcony, elokwentny, z dobrą pracą, swoje „atuty” i „rekwizyty” wykorzystuje świadomie, by zdobyć swoją ofiarę, często bezbronną, samotną, ufną i łatwowierną. Wykorzystuje swoją skłonność do kłamstwa i manipulacji, by osiągnąć korzyści osobiste, ale także materialne. Potrafi dobrze zarządzać swoimi atutami, które wciągają jak w pajęczą sieć.

  • Partner, w związku początkowo się stara i dobrze się prezentuje, a kiedy zdobędzie zaufanie, pokazuje swoją prawdziwą twarz, czyli manipuluje, okłamuje, uprzykrza życie partnerowi, gdyż tak naprawdę nie jest zdolny do prawdziwych i głębokich uczuć. Kiedy partner orientuje się, z kim się związał, chce odejść. Jednak psychopata ciągle prześladuje, szantażuje, grozi samobójstwem…
  • Kolega z pracy, który podkrada pomysły i projekty innych, przed szefem prezentuje się jako najlepszy i najbardziej zdyscyplinowany pracownik, szybko awansuje, dostaje podwyżki, a tak naprawdę jego praca polega na kombinowaniu i wykorzystywaniu innych. Wszelkie konflikty w pracy są powodowane przez niego, ciągle chodzi na skargi do szefa, że jego zespół nie współpracuje, a on odwala całą brudną robotę. Początki oszustw mogą zacząć się już na studiach.
  • Bizmesmen, który dorobił się fortuny, „okradając” banki bez wykorzystywania broni. Wypracował przekonywującą i wiarygodna zdolność kredytową i jeden dług spłacał drugim.

To przykładowe historie z życia psychopaty w garniturze, który często początkowo nie wzbudza dużego zainteresowania i uwagi, gdyż wszystko dzieje się w zaciszu domowym, wśród osób najbliższych i nikt tak naprawdę nie doznaje ze strony oprawcy widocznych krzywd. Ofiary z tych historii często do końca życia żyją w poczuciu strachu, że ktoś je znów wykorzysta. Przyjaciele często zostają zranieni i boją się ponownie zaufać. Psychopaci sięgają po wszelkie środki, oszukują w kontaktach z wszystkimi, często unikają więzienia, gdyż ich czyny nie mają charakteru przestępstwa. Żerują oni na psychice drugiego, bezbronnego człowieka, który później ponosi konsekwencje swojego naiwnego zachowania.

Charakterystyka psychopatii

Według klasyfikacji ICD- 10 (międzynarodowy system diagnozy opracowany przez World Health Organization), psychopatia to rodzaj specyficznych zaburzeń osobowości, nazwana wg niej jako osobowość dyssocjalna, ale obejmuje również nazwy: osobowość amoralna, antysocjalna, asocjalna, psychopatyczna, socjopatyczna.

Klasyfikacja ta opisuje zaburzenie osobowości jako „ciężkie zaburzenie struktury charakteru i sposobu zachowania się osoby”. Mało prawdopodobne jest rozpoznanie zaburzeń osobowości przed okresem dojrzewania, czyli przed całkowitym utrwaleniem się struktury osobowości.

ICD- 10 wymienia sześć cech charakterystycznych dla tego rodzaju zaburzenia osobowości:

  1. Bezwzględne nieliczenie się z uczuciami innych
  2. Silna i utrwalona postawa nieodpowiedzialności i lekceważenia norm, reguł i zobowiązań społecznych
  3. Niemożność utrzymania trwałych związków z innymi, chociaż nie ma trudności w ich nawiązaniu
  4. Bardzo niska tolerancja frustracji i niski próg wyzwalania agresji, w tym zachowań gwałtownych
  5. Niezdolność przeżywania poczucia winy i korzystania z doświadczeń, a w szczególności z doświadczanych kar
  6. Wyraźna skłonność do obwiniania innych lub wysuwania pozornie możliwych do uznania racjonalizacji zachowań, które są źródłem konfliktów z otoczeniem.

Początki psychopatii

„… próbowała utopić swojego kotka w muszli klozetowej. Zjawiłam się, kiedy zamierzała spuścić wodę i wydawała się całkiem niewzruszona, może trochę zagniewana tym, że ją przyłapałam…”

Absurdalne wydaje się zestawienie: „młody psychopata”, jednak są historie (jak ta wyżej), które potwierdzają, iż zaczątki i pierwsze sygnały zachowania społecznie nieakceptowanego, można dostrzec już u małych dzieci. Nie jest to stwierdzone zaburzenie osobowości, gdyż takie może być zdiagnozowane dopiero po okresie dojrzewania, kiedy struktura osobowości jest już ukształtowana, jednak dostrzec można pewne zachowania budzące niepokój u rodziców, takie jak np:

  • Uporczywe kłamstwa
  • Obojętność na cierpienie innych
  • Bunt
  • Brak reakcji na zastosowane kary
  • Agresja
  • Problemy z nauką szkolną

System diagnostyczny DSM- IV sygnował wczesne przejawy psychopatii zespołem nadpobudliwości psychoruchowej, zaburzeniem zachowania, czy zaburzeniem buntowniczo- nieposłusznym, jednak żadna z tych nazw nie jest całkowicie trafna w opisie młodych psychopatów. Zdarza się bowiem często, że dziecko przejawiające wyżej wymienione zachowania w dzieciństwie, nie zostanie w dorosłym życiu psychopatą.

Przyczyny tego zaburzenia osobowości nie są jednoznacznie określone i składają się na nie zarówno czynniki genetyczne, biologiczne, wrodzone, jak również wynikające z niekorzystnego wpływu środowiska. Współczesna psychologia opowiada się za przyczyną, która wynika z współwystępowania obu tych czynników.

Źródła psychopatii według teorii biologicznych dopatrują się przyczyny np. w:

  • Uwarunkowanej genetycznie strategii rozrodczej; psychopata rozprzestrzenia swój materiał genetyczny bez zastanowienia, nie dbając o losy ewentualnego potomstwa (socjobiologia)
  • Zmianach w niektórych strukturach mózgu i ich anormalnego rozwoju

Teorie wyjaśniające przyczyny psychopatii w czynnikach środowiskowych wyjaśniają to zaburzenie doświadczeniem urazu psychicznego we wczesnym dzieciństwie, czy też w złych i niesprzyjających warunkach.

Autor książki „Psychopaci są wśród nas” opowiada się za interakcyjnym podejściem, wskazując, że „czynniki genetyczne warunkują w pewnej mierze biologiczne podstawy funkcjonowania mózgu i zasadniczą strukturę osobowości, co z kolei wpływa na to, jak reagujemy na życiowe doświadczenia i środowisko społeczne i jak z nimi współdziałamy”.

Należy więc być bardzo ostrożnym w dopatrywaniu się przyczyny psychopatii tylko w jednym czynniku, pamiętając, że przyczyny zaburzenia osobowości dyssocjalnej są skomplikowane i wielowymiarowe.

Diagnoza i leczenie

Istnieją cztery grupy narzędzi, które mogą służyć rozpoznaniu psychopatii: obserwacja, kwestionariusze psychologiczne (np. Skala Obserwacyjna Skłonności Psychopatycznych R. Hare’go), metody projekcyjne i techniki obrazujące fizjologiczne funkcjonowanie np. struktur mózgu. Podczas diagnozy należy jednak zachować dużą ostrożność, gdyż cechy psychopaty (takie jak kłamstwo, manipulacja itp.) mogą powodować trudności w postawieniu rozpoznania. Będzie on bowiem manipulował psychologiem, kłamał, by przedstawić się w dobrym świetle, co może powodować, że np. wyniki testu psychologicznego nie będą wiarygodne.

Te same cechy powodują również, że psychopaci są mało podatni na leczenie i terapię. Psychopatów charakteryzuje brak wglądu w siebie, co oznacza, że są oni zadowoleni z siebie i nie widzą problemu, a jednym z głównych predykatorów powodzenia terapii jest motywacja do zmiany, chęć zmiany i świadomość problemu. Ich struktura osobowości jest bardzo mocno zakorzeniona, a więc odporna na oddziaływania zewnętrzne. Brak empatii, a więc nie zauważanie konsekwencji swoich działań to kolejne utrudnienie. Psychopaci rzadko trafiają na terapię z własnej woli: są albo zmuszani przez osoby, z którymi żyją, albo poddani obowiązkowej terapii po znalezieniu się w zakładzie karnym. Problemem jest również to, że brak jest programów terapeutycznych stworzonych specjalnie dla tej grupy pacjentów.

Na dzień dzisiejszy szanse na powodzenie terapii psychopatów są więc marne. Co zatem robić? Unikać jakiegokolwiek kontaktu z psychopatą?

Jak „obchodzić się” z psychopatą?

Jeśli nie jesteśmy w stanie całkiem odizolować się od psychopatów (a nie jesteśmy, o czym mogliście się przekonać czytając historie psychopatów w garniturach), to pamiętajmy o kilku rzeczach, które mogą nas przed nimi uchronić:

  • Zapoznaj się z charakterem zaburzenia, by wiedzieć, z kim masz do czynienia, gdyż lepszy wróg znany, niż nieznany.
  • Bądźmy uważni na wszelkie atrybuty psychopatów: uśmiech, dobre wychowanie, szybkie auto itp. 
  • Zdemaskowani nadal reagują spokojem, opanowaniem, nie urywają kontaktu wzrokowego.
  • Zwracaj uwagę na to, co mówią, gdyż często sposób mówienia jest bardzo barwny, ale treść bywa absurdalna („Pewien więzień z wyrokiem za kradzież zapytany, czy kiedykolwiek popełnił brutalne przestępstwo odpowiedział: Nie, ale raz musiałem kogoś zabić”).
  • Bądź czujny i nie daj się pierwszemu wrażeniu (psychopata w pierwszym kontakcie wywołuje piorunująco dobre wrażenie).
  • Poznaj siebie, by psychopata nie mógł wykorzystać Twoich czułych miejsc.
  • W razie wątpliwości skorzystaj z fachowej pomocy.
  • Pamiętaj, kto jest ofiarą, a kto sprawcą i nie obwiniaj siebie.

Należy pamiętać, że mimo, iż psychopatia jest jednostką chorobową i znajduje się w klasyfikacji chorób psychicznych, to psychopata rozumie zasady społeczne, wie co to dobro i zło, potrafi je rozróżnić, jednak świadomie postępuje sprzecznie z przyjętymi zasadami moralnymi, czy też prawnymi. Psychopata jest więc całkowicie odpowiedzialny za swoje zachowanie!

Literatura:

  1. „Psychopaci są wśród nas”; R.D. Hare
  2. Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne
  3. „Psychopatia”; K. Pospiszyl
  4. „Psychologia zaburzeń osobowości”; L. Cierpiałkowska
  5. „Zaburzenia osobowości we współczesnym świecie”; Millon
  6. C.J. Patrick - „Handbook of psychopathy”
  7. Filmy: „Milczenie owiec”,  „Hanibal po drugiej stronie maski”, „American psycho”,
  8. Serial: „Dexter
  9. Dokument „I, psychopath”

Arykuł powstał w ramach kampanii informacyjno-profilaktycznej "Co nas spina?"

Kampania współfinansowana jest ze środków Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego.

REDAKTOR DZIAŁU 'MAM PROBLEM' Kontakt: wfriedrich@us.edu.pl Studia: absolwentka Uniwersytetu Śląskiego w katowicach, kierunku psychologia; specjalizacja: psychologia kliniczna i psychologia sądowa; Studentka prawa III rok. Uniwersytet Śląski Doświadczenie (działalność w organizacjach, praktyki, wolontariat): Staż i praktyki studenckie w ramach Programu ERASMUS na University of Barcelona Wydział Psychologii Ogólnej. Wolontariat w Ośrodku Interwencji Kryzysowej MOPS w Katowicach Wolontariat w Ośrodku Leczenia Uzależnień AZTiRO w Katowicach Wolontariusz podczas XXXIV Zjazdu Polskiego Towarzystwa Psychologicznego Opiekun, wolontariusz w projekcie TAMGRAM Kurs wychowawcy placówek i ośrodków dydaktycznych Liczne kursy, szkolenia w zakresie psychologii, języka migowego i in. (...)


Pomoc psychologiczna

Studenci i Doktoranci Uniwersytetu Śląskiego mogą korzystać z bezpłatnego wsparcia psychologicznego i poradnictwa w Centrum Obsługi Studenta.

Skontaktuj się ze specjalistami w następujących obszarach:

W celu ustalenia terminu indywidualnej konsultacji psychologicznej prosimy o kontakt drogą elektroniczną lub telefonicznie.