Raport z badania wybranych problemów zdrowia psychicznego studentów w województwie śląskim

Cel badania

Celem przeprowadzonego badania było pozyskanie informacji na temat wybranych problemów zdrowia psychicznego studentów w województwie śląskim – w szczególności rozpowszechnienia występowania depresji oraz zaburzeń odżywiania w tej grupie. Niniejsze badanie stanowi kontynuację podejmowanych już w poprzednich edycjach kampanii „Co nas spina?” działań. Pozyskiwanie tego typu danych jest pomocne w dostosowywaniu oferty wsparcia psychologicznego kierowanego do studentów w ramach uczelni macierzystej, a także wskazuje potencjalne kierunki dalszego rozwoju dla planowanych na Uniwersytecie Śląskim działań profilaktycznych i informacyjnych w obrębie tematyki zdrowia psychicznego.

Niniejsze badanie odbyło się w ramach realizacji projektu "Co nas spina? - kampania na rzecz ochrony zdrowia psychicznego" (IV edycja) organizowanego przez Fundację Inicjatyw Akademickich Uniwersytetu Śląskiego oraz Uniwersytet Śląski w Katowicach. Kampania prowadzona jest w ramach realizacji zadania publicznego Województwa Śląskiego w dziedzinie promocji i ochrony zdrowia psychicznego pn.: „Promocja zdrowia psychicznego i zapobieganie zaburzeniom psychicznym”. Projekt współfinansowany jest ze środków Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego.

Czas i przebieg badania

Tegoroczne badanie przeprowadzono wśród studentów uczelni śląskich z wykorzystaniem sieci USOSweb w strukturze Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, która umożliwiła przeprowadzenie w pełni anonimowego badania studentów. Badanie miało charakter dobrowolny, możliwy był tylko jednokrotny udział danej osoby. Dane zbierano przez 4 tygodnie - we wrześniu i październiku 2016r.

Grupa badawcza

W badaniu wzięło udział 2300 studentów, w tym 1615 kobiet (ok. 70,22% grupy) oraz 685 mężczyzn (ok. 29,78% grupy). Średnia wieku osób badanych wyniosła 20,99 lat. Najmłodszu z uczestników miał 18 lat, najstarszy 50. Badaną grupę stanowiły osoby studiujące na kilkudziesięciu różnych kierunkach studiów, na 12 różnych wydziałach Uniwersytetu Śląskiego oraz w Szkole Zarządzania Uniwersytetu Śląskiego. Do najliczniej reprezentowanych należały: Wydział Filologiczny UŚ (24% grupy), Wydział Nauk Społecznych UŚ (20%), Wydział Prawa i Administracji UŚ (16% grupy) oraz Wydział Pedagogiki i Psychologii UŚ (13%). Dane szczegółowe przedstawiono na Rysunku 1. 

Rysunek 1. Wydział Uniwersytetu Śląskiego, na którym studiują osoby biorące udział w badaniu.
Rysunek 1. Wydział Uniwersytetu Śląskiego, na którym studiują osoby biorące udział w badaniu.

Spośród osób badanych 172 studentów (7,48% grupy) kształci się na więcej niż jednym kierunku studiów.

Metoda badawcza

Badanie przeprowadzono przy użyciu trzech kwestionariuszy psychologicznych:

Skala Depresji Becka (BDI-II)

Narzędzie składające się z 21 zestawów stwierdzeń dotyczących nasilenia objawów depresyjnych występujących w ciągu ostatniego miesiąca poprzedzającego badanie. Odpowiedzi ułożone są w skali
4-punktowej odzwierciedlającej nasilenie objawu (punkty od 0 do 3). Wynik ogólny skali BDI-II stanowi sumę udzielonych odpowiedzi. W poszczególnych itemach narzędzie pozwala na szacunkowe określenie nasilenia występujących objawów depresji, na które składają się takie czynniki jak: obniżenie nastroju, obniżenie aktywności złożonej, lęk, somatyzacja, zaburzenia rytmów biologicznych oraz myśli samobójcze. Niestety nie istnieją normy diagnostyczne zaadaptowane dla populacji polskiej, za sugestią autora narzędzia przyjmuje się, następującą interpretację wyników:

  • 0-13 pkt. - brak depresji lub objawy minimalne;
  • 14-19 pkt. - depresja lekka;
  • 20-28 pkt. – depresja umiarkowana;
  • 29 i więcej pkt. - depresja ciężka.

Kwestionariusz Hypomania Checklist-32 (HCL-32)

Narzędzie to jest kwestionariuszem samooceny, składa się z 32 twierdzeń dotyczących napędu, nastroju i aktywności w okresie tzw. „wyżu”. HCL-32 jest stosowany jako narzędzie przesiewowe pozwalające na rozpoznawanie objawów hipomanii w ciągu życia pacjenta (Łojko, Rybakowski, Dudek, Pawłowski, Siwek i Kiejna, 2010). Uzyskanie więcej niż 14-stu odpowiedzi twierdzących wskazuje na możliwość występowania cech dwubiegunowości u pacjenta.

Kwestionariusz Postaw Wobec Odżywiania EAT-26

Kwestionariusz stosowany jako narzędzie przesiewowe, mające na celu identyfikowanie objawów zaburzeń odżywiania w populacji ogólnej. Narzędzie składa się z 26 pytań, pozwalających na wyodrębnienie 3 skal:

  • Odchudzanie się
  • Bulimia i nadmierna koncentracja na jedzeniu
  • Kontrola

Najczęściej uznaje się, iż wynik przekraczający 20 pkt. wskazuje na możliwość występowania zaburzeń odżywiania i zaleca się osobom go uzyskującym kontakt ze specjalistą.

Wyniki i interpretacja

Skala Depresji Becka (BDI-II)

Na wszystkie pytania testu odpowiedziało 2253 osoby. Średni wynik w badanej grupie w skali depresji wyniósł M= 10,87 punktów. Rozpiętość wyników obejmowała przedział od 0 do 62, odchylenie standardowe wyniosło σ= 9,59. W przedziale powyżej 13-stu punktów (wynik sugerujący nasilenie objawów wskazujących na depresję) znalazło się aż 673 osób (29,87% grupy). Wskazujący na głęboką depresję wynik powyżej 29 pkt. uzyskało 139 badanych (6,17% grupy).

Niniejsze rezultaty są analogiczne do wykazanych w latach ubiegłych poziomów rozpowszechnienie objawów depresyjnych wśród studentów Uniwersytetu (w 2014r. wynik powyżej 13-stu punktów w skali BDI-II uzyskało 29,09% badanej grupy; w roku 2013r. było to 33,09% grupy). Stałość uzyskiwanych w kolejnych pomiarach rezultatów wskazuje na ich trafność i uwidacznia utrzymujący się w grupie studentów problem znacznego rozpowszechnienia objawów depresji, które znacznie przekracza poziom wskazywany dla epidemiologii tego zaburzenia w populacji ogólnej, określany na poziomie 17,1% zachorowalności w ciągu życia (Rymaszewska, Adamowski, Pawłowski i Kiejna, 2005).

Nasilenie objawów depresyjnych w badanej grupie, podobnie jak w latach ubiegłych, wykazało zależność od płci. Średnia wyników uzyskanych w grupie kobiet jest istotnie wyższa od średniej w grupie mężczyzn (Rysunek 2), zależność ta osiąga jednak niewielką istotność efektu (współczynnik r Glassa równy 0,12).

Rysunek 2. Średnie wyniki w skali BDI-II względem płci.
Rysunek 2. Średnie wyniki w skali BDI-II względem płci.

Uzyskany rezultat jest zgodny z ogólnymi doniesieniami na temat różnic międzypłciowych w zachorowalności na depresję. Szacuje się, iż kobiety zapadają na to zaburzenie niemal dwukrotnie częściej od mężczyzn (15,9% do 9,8% wg National Comorbidity Survey, za: Marek, Białoń, Wichowicz, Melloch i Nitka-Siemińska, 2005).

Kwestionariusz Hypomania Checklist-32 (HCL-32)

Arkusz HCL-32 poprawnie wypełniło 2268 osób badanych. Średnia wyników w grupie badanej wyniosła M= 11,26 pkt. Wskazujący na możliwość występowania dwubiegunowości, wynik powyżej 14-stu punktów uzyskało 740 osób, tj. 32,63% osób badanych. Co istotne, pod względem wyniku w skali HCL-32 nie wystąpiły istotne statystycznie różnice międzypłciowe (ze względu na dużą liczebność grupy przyjęto tu poziom ufności na poziomie α= 0,001). Rezultat ten zgodny jest z ogólnymi tendencjami wykazywanymi w badaniach epidemiologicznych, które pokazują, iż pod względem rozpowszechnienia choroby dwubiegunowej różnice międzypłciowej są znacznie mniejsze niż pod względem depresji (Rybakowski, 2008).

Ponieważ narzędzie HCL-32 nie jest wystarczającym, by na jego podstawie wnioskować o diagnozie zaburzeń afektywnych dwubiegunowych, dalszej analizie poddano jedynie grupę osób przejawiających aktualnie objawy depresji. Wśród nich, aż 38,48% (259 osób) badanych okazało się przejawiać cechy dwubiegunowości. Wynik ten potwierdza doniesienia zagranicznych badaczy (m.in. Angst, Benazzi, Goldberg – a na gruncie polskim Rybakowski) wskazujący na możliwość znacznie większego, niż dotąd uważano, rozpowszechnienia występowania zaburzeń ze spektrum choroby afektywnej dwubiegunowej. Badania pokazują, iż wśród osób początkowo diagnozowanych (oraz leczonych) na zaburzenia depresyjne często okazuje się, iż de facto przejawiają zaburzenia dwubiegunowe – wg National Comorbidity Survey z 2007 roku problem błędnie postawionej diagnozy może dotyczyć nawet ponad ¼ pacjentów (Rybakowski, 2008).

Kwestionariusz Postaw Wobec Odżywiania EAT-26

Na wszystkie pytania kwestionariusza EAT-26 odpowiedziało 2287 osób. Średni wynik w badanej grupie wyniósł M= 8,87 pkt. Rozpiętość uzyskanych rezultatów obejmowała przedział 0 – 75 pkt. Odchylenie standardowe wyniosło σ= 9,16. Wskazujący na prawdopodobną obecność zaburzeń odżywiania, wynik przekraczający 20 punktów uzyskało 238 osób badanych, tj. 10,41% grupy. Ponadto wykazano zależność pomiędzy rezultatem ogólnym w skali EAT-26 a płcią badanych. Średnia wyników uzyskanych w grupie kobiet (M= 10,20) była istotnie wyższa od średniej w grupie mężczyzn (M= 5,72), zależność ta osiąga słabą istotność efektu (współczynnik r Glassa równy -0,26). Istotne statystycznie różnice pomiędzy płciami wystąpiły również pod względem podskal tego narzędzia. Ich wyniki przedstawiono w tabeli 1.

Wynik ogólny Skali EAT-26 koreluje dodatnio z nasileniem objawów depresyjnych (współczynnik korelacji Speramana wyniósł r= 0,42). Osoby, u których występują objawy typowe dla zaburzeń odżywiania, częściej też charakteryzują się większym nasileniem objawów depresji.

Uzyskane tu rezultaty są zbieżne z tendencjami obserwowanymi w USA (badanie tym samym narzędziem diagnostycznym) w grupie młodzieży nastoletniej, które wskazały, iż ok. 12% młodzieży spożywa posiłki w sposób patologiczny, w celu utrzymania prawidłowej masy ciała (źródło: www.centrumzaburzenodzywiania.pl/zaburzenia-odzywiania-w-liczbach).

Pomoc psychologiczna na Uniwersytecie Śląskim

42,87% osób badanych wiedziało o możliwości korzystania z bezpłatnej pomocy psychologicznej w Centrum Obsługi Studentów UŚ. Wynik ten wskazuje na znaczne zwiększenie się w ciągu ostatnich dwóch lat rozpowszechnienia wśród studentów informacji o tej formie wsparcia dostępnej w strukturze Uczelni (w 2014r. o takiej możliwości wiedziało jedynie 24% badanych). Jednak zwiększenie świadomości nie idzie tu w parze (w świetle wyników tych badań) ze zwiększeniem się liczby osób korzystających z tego wsparcia (w 2014 z pomocy psychologicznej korzystało 1,86% osób biorących udział w badaniu, w roku 2016 tylko 1,52% uczestników zadeklarowało korzystanie z pomocy psychologicznej w obrębie Uczelni).

Wyjątkowo niepokojącym faktem jest, iż w grupie osób, u których nasilenie objawów depresyjnych jest co najmniej na poziomie depresji lekkiej (18pkt i więcej w skali BDI-II), jedynie 2,97% korzystało z pomocy psychologicznej. Jest to szczególnie przykre, iż 43,69% z nich, wie o możliwości bezpłatnego korzystania ze wsparcia psychologicznego na Uczelni, pomimo to zdecydowana większość tych osób, niestety nie sięga po pomoc.

Grupa szczególnego ryzyka zachowań suicydalnych

Ponieważ w ostatnich latach znacznie wzrosła (co dokumentują statystyki udostępniane przez policję) liczba podejmowanych zamachów samobójczych przez osoby między 20 a 29 r.ż., szczególną uwagę zwrócono tu na myśli samobójcze występujące u studentów z badanej grupy. Do ich występowania przyznało się aż 17,22% badanych, przy czym 14,79% wskazuje, iż myśli o samobójstwie, ale nie mogłoby tego dokonać. Pragnienie odebrania sobie życia zadeklarowało 1,61% badanych (37 osób), a 0,83% badanych (tj. 19 osób) twierdzi, iż popełni samobójstwo, gdy będzie ku temu odpowiednia sposobność.

Ze względu na wagę problemu, spośród grupy badanej wyodrębniono osoby szczególnie zagrożone zachowaniami suicydalnymi, tj. deklarujących pragnienie odebrania sobie życia bądź taki zamiar. Grupę tę stanowiło 56 osób – 39 kobiet i 19 mężczyzn. Średnie nasilenie objawów depresji w tej grupie wyniosło 34,86 pkt. (a więc poziom głębokiej depresji), tylko jedna z osób nie przejawiała objawów pozwalających wnioskować o występowaniu u niej depresji. Średni wynik w skali HCL-32 wyniósł tu 11,43 pkt., 19 osób przekroczyło próg 14pkt. (33% grupy ryzyka).

Średni wynik skali EAT-26 wyniósł tu 22,38 pkt. Spośród tych osób 25-ciu uczestników badania (44,64%) przekroczyło próg 20pkt. Rezultaty te wskazują na szczególnie częste w grupie osób zagrożonych samobójstwem współwystępowanie diagnoz zaburzeń nastroju oraz zaburzeń odżywiania.

Niestety jedynie 2 osoby z tej grupy skorzystały dotąd z pomocy psychologicznej w Centrum Obsługi Studentów, choć 57% z nich, wie o takiej możliwości.

Podsumowanie i wnioski końcowe:

Uzyskane rezultaty badawcze wskazują na wysokie rozpowszechnienie zaburzeń nastroju wśród studentów. Szczególnej uwagi Wymaga kwestia precyzyjnej diagnostyki cech dwubiegunowości wśród osób poszukujących pomocy w związku z objawami depresyjnymi. Niepokojąco wysokie średnie wyniki odzwierciedlające postawy wobec odżywiania badanych studentów pokazują, iż tematy prawidłowych nawyków żywieniowych oraz zdrowego postrzegania własnej sylwetki wymagają szczególnej promocji w tej grupie.

W dalszych działaniach profilaktycznych i informacyjnych w obszarze promocji zdrowia psychicznego warto poddać szczególnej refleksji kwestię zwiększania otwartości osób zmagających się z problemami o podłożu psychicznym na możliwość korzystania z pomocy specjalistycznej.

Bibliografia:

  1. Bolek, M. (2013). Raport z badania dotyczącego stanu zdrowia psychicznego oraz głównych problemów związanych z higieną psychiczną studentów Uniwersytetu Śląskiego. W: Poradnik dla studentów i pracowników Uniwersytetu Śląskiego – savoir-vivre wobec osób zaburzonych psychicznie.
  2. Łojko, D., Rybakowski, J., Dudek, D., Pawłowski, T., Siwek, M., Kiejna, A. (2010). Hypomania Check List (HCL-32) – kwestionariusz objawów hipomanii: charakterystyka i zastosowanie. Psychiatria Polska, 2010, XLIV, 1, s. 39-46.
  3. Marek, K., Białoń, P., Wichowicz,H., Melloch, H., Nitka-Siemińska, A. (2005). Przesiewowa ocena rozpowszechnienia objawów depresyjnych i lękowych wśród studentów Akademii Medycznej w Gdańsku. Psychiatria, 2 (4): 217-224.
  4. Pytlińska, N. (2010). Biologiczne i psychospołeczne czynniki związane z przebiegiem anoreksji u dziewcząt. Praca doktorska. Poznań: http://www.wbc.poznan.pl/Content/170287/index.pdf
  5. Rybakowski, J. (2008). Koncepcja spektrum choroby afektywnej dwubiegunowej. Psychiatria. Via Medica, 5, 3, 75-82
  6. Rymaszewska, J., Adamowski, T., Pawłowski, T., Kiejna, A. (2005). Rozpowszechnienie zaburzeń psychicznych – przegląd ważniejszych badań epidemiologicznych. Postępy Psychiatrii i Neurologii, 2005, 14, (3), s. 195 – 200.

Źródła internetowe:

  • www.wiecjestem.us.edu.pl/raport-z-badania-dotyczacego-stanu-zdrowia-psychicznego-studentow-w-wojewodztwie-slaskim
  • www.centrumzaburzenodzywiania.pl/zaburzenia-odzywiania-w-liczbach

Raport powstał  w ramach realizacji projektu "Co nas spina? - Kampania na rzecz ochrony zdrowia psychicznego"
(IV edycja) organizowanej przez Fundację Inicjatyw Akademickich  oraz Uniwersytet Śląski w Katowicach.

Projekt współfinansowany jest ze środków Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego.

  REDAKTOR PROWADZĄCA PORTAL STUDENCKI SERWIS ROZWOJU WIĘC JESTEM! REDAKTOR DZIAŁU 'POMOC PSYCHOLOGICZNA' Kontakt: magdalena.bolek@us.edu.pl Wykształcenie: Absolwentka Wydziału Pedagogiki i Psychogii UŚ, kierunek Psychologia, specjalność psychologia sądowa oraz kliniczna człowieka dorosłego (obecnie doktorantka UŚ).  W trakcie szkolenie w nurcie terapii poznawczo-behawioralnej. (...)


Pomoc psychologiczna

Studenci i Doktoranci Uniwersytetu Śląskiego mogą korzystać z bezpłatnego wsparcia psychologicznego i poradnictwa w Centrum Obsługi Studenta.

Skontaktuj się ze specjalistami w następujących obszarach:

W celu ustalenia terminu indywidualnej konsultacji psychologicznej prosimy o kontakt drogą elektroniczną lub telefonicznie.


Projekt współfinansowany jest ze środków Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego