Przemoc seksualna w rodzinie. Charakterystyka sprawców. cz.2

część 2

Przemoc seksualna w rodzinie
Charakterystyka sprawców

Charakterystyka zachowań oraz sprawców przemocy seksualnej

Aby w sposób całościowy ująć zjawisko przemocy seksualnej wobec dzieci, istotne jest przedstawienie typologii tych zachowań. Najlepszą, zdaniem Z.L. Starowicza, jest klasyfikacja K. Coulborn Faller (Starowicz, 1992).

  1. Bez kontaktu fizycznego:
  • rozmowy o treści seksualnej, przedstawiające wprost pragnienie seksualne, wyrażające ocenę atrakcyjności erotycznej dziecka lub własnej, opisujące seksualność osób najbliższych dziecku;
  • rozmowy erotyczne przez telefon;
  • ekspozycja anatomii i czynności seksualnych;
  • oglądactwo.
  1. Kontakty seksualne, polegające na pobudzeniu intymnych części ciała:
  • dotykanie ciała dziecka;
  • całowanie intymnych sfer ciała dziecka;
  • ocieractwo;
  • pobudzanie ręczne narządów płciowych dziecka oraz zmuszanie do pobudzania narządów płciowych sprawcy, często pod groźbą użycia siły.
  1. Kontakty oralno-genitalne.
  2. Stosunki udowe.
  3. Penetracja seksualna:
  • penetracja palcem;
  • penetracja z zastosowaniem narzędzi;
  • penetracja genitalna;
  • penetracja analna.
  1. Seksualne wyzyskiwanie dzieci:
  • dziecięca pornografia;
  • dziecięca prostytucja.
  1. Przemoc seksualna wobec dzieci związana z różnymi formami przemocy.

Specyficzną, dla przemocy domowej, formą zabronionej aktywności seksualnej jest kazirodztwo. Klasyfikacja związków kazirodczych, opierająca się na przyczynach wyróżnia (za: Starowicz, 1992):

  1. Kazirodztwo sytuacyjne: mówimy o nim, kiedy mechanizmem, wywołującym jest specyficzna sytuacja, często, sprzyjająca pobudzeniu seksualnemu, taka jak, np.: rozmowa na temat seksu, poczucie osamotnienia i porzucenia ze strony najbliższej osoby. Sprzyjającymi okolicznościami może być, np. znalezienie się w jednym łóżku.
  2. Kazirodztwo psychopatologiczne: w tym przypadku przyczyną jest zaburzenie psychiczne, które w szczególny sposób może zniekształcić obraz rzeczywistości lub prowadzić do braku panowania nad impulsami (np. psychoza, uzależnienie od alkoholu).
  3. Kazirodztwo, wiążące się z pedofilią: związane jest z doznawanym podnieceniem seksualnym w kontakcie (rzeczywistym lub wyobrażonym) z osobą nieletnią. Sprawcy mając na celu uchronienie się przed konfliktem z prawem, związanym z napastowaniem dzieci, decydują się na pozornie bezpieczny kontakt seksualny w granicach swojej rodziny. Nierzadko mają złudzenie, że tego rodzaju nadużycie nie zostanie ujawnione, nie przyniesie negatywnych konsekwencji.
  4. Kazirodztwo homoseksualne: może wynikać z trudności nawiązania homoseksualnych relacji i lęku przed ujawnieniem swoich skłonności. W związku z tym, sprawcy decydują się na nawiązanie relacji seksualnej wewnątrz środowiska rodzinnego.
  5. Kazirodztwo, wiążące się z patologią życia rodzinnego: według badaczy należy do najczęściej spotykanych. Może charakteryzować się brutalnością i dewiacyjnością. Przyczyną tego typu związków nierzadko jest rozpad systemu rodzicielskiego i diady małżeńskiej. W wyniku niezaspokajanych potrzeb seksualnych, sprawca, nie chcąc zaspokajać ich poza rodziną, zwraca się ku innym członkom gospodarstwa rodzinnego.

Gwałt małżeński stanowi kolejną, specyficzną formę przemocy seksualnej w rodzinie, której najczęstszymi ofiarami są kobiety. Gwałt jest aktem agresji, służy egzekwowaniu władzy, manifestacji dominacji i kontroli za pomocą środków seksualnych. Związanymi z nim okolicznościami są: przymus ze strony sprawcy i brak zgody ze strony ofiary. Jako główne źródła gwałtów małżeńskich wyróżnia się:

  • stosowanie środków odurzających,
  • gniew, frustrację,
  • nierówność statusu płci,
  • sadystyczne skłonności i upodobania,
  • przekonanie, że seks w małżeństwie „się należy”.

Kobiety, które doświadczyły gwałtu małżeńskiego, najczęściej, nie ujawniają tego faktu. Decydują się na toksyczne związki i destrukcyjne działania z obawy przed zdradą ze strony partnera lub lękiem przed opuszczeniem. Częstym powodem jest również chęć ratowania związku oraz rodziny, specyficzne uwikłanie ze sprawcą oraz problemy z asertywnością.

Osobowość sprawcy stanowi czynnik ryzyka wystąpienia przemocy w rodzinie, w tym przemocy seksualnej. W literaturze przedmiotu można spotkać wiele prób typologizacji sprawców przemocy. Przy okazji charakterystyki form przemocy można wyodrębnić cechy osobowości, wpływające na wybór takiej, a nie innej formy. Klasyfikacja wyodrębniona przez J. Mellibrudę (za: Pilszczyk, 2007) wyróżnia przemoc: gorącą i chłodną. Akceptując ten podział można przyjąć, że sprawcami przemocy gorącej są osoby, mające trudność w kontrolowaniu impulsów. Zachowania przemocowe są dla nich strategią zaradczą, zorientowaną emocjonalnie, mającą na celu odreagowanie napięcia. Sprawcami przemocy chłodnej są osoby, które charakteryzuje sztywność postępowania i działania, nierzadko deficyt empatii, trudność w nawiązywaniu i utrzymywaniu bliskich relacji przy jednocześnie dużej chęci kontroli otoczenia.

Typologizacji sprawców przemocy domowej podjęli się również badacze: W. Badura--Madej, A. Dobrzyńska-Masterhazy oraz D. Kahe na podstawie klasyfikacji A. Holtzworth-Munroe i G.L. Stuart (Pilszczyk, 2007). Wyróżniono 3 typy sprawców.

  • Pierwszy typ obejmuje osoby, które wykazują zachowania przemocowe wyłącznie w stosunku do członków rodziny. Charakteryzują ich słabo wykształcone umiejętności społeczne oraz duża zależność od partnera, prawdopodobnie w dzieciństwie byli świadkami lub ofiarami przemocy. Nie wykazują poważnych objawów zaburzeń psychicznych.
  • Drugi typ sprawców dotyczy osób, które głównie dokonują aktów przemocowych w rodzinie, jednak zdarza im się agresja również poza nią. Często przejawiają niestabilność emocjonalną oraz zaburzenia psychiczne. Słabe umiejętności społeczne oraz problemy w komunikowaniu się z innymi, w codziennym życiu, sprawiają, że nie odczuwają wyrzutów sumienia. Z dużym prawdopodobieństwem można przyjąć, iż doświadczyli oni odrzucenia ze strony rodziców.
  • Trzeci typ sprawców przemocy dokonuje jej zarówno w rodzinie, jak i poza nią. Osoby te często stosują środki psychoaktywne, agresywne zachowanie jest dostępnym dla nich sposobem rozwiązania problemu.

Analizując osobowościowe źródła przemocy seksualnej wobec dziecka należy zasygnalizować, że wielu badaczy wskazywało na neurotyczne oraz introwertywne rysy, m.in.: B. Hołyst (za: Pilszczyk, 2007). S.M. Dwyer i J.I. Amberson, stworzyli profil osobowości sprawców przemocy seksualnej. Ustalili, że osoby te w dzieciństwie doświadczyły urazów seksualnych. Matki tych osób charakteryzowała nadopiekuńczość, a ojcowie nie uczestniczyli w ich wychowaniu. W stosunku do własnej osoby są bardzo krytyczni i mają obniżoną samoocenę. W wieku adolescencji przejawiali: cechy niedojrzałości społecznej, tłumienie emocji, manipulowanie otoczeniem. Przestępstwa, które popełniają, najczęściej, umieszczają poza swoją kontrolą. Są surowi i uparci w swoim działaniu, przejawiają cechy dysocjacyjne i często stosują mechanizm projekcji. Co ciekawe, badacze wskazują również na obsesyjność religijną pedofili (za: Pilszczyk, 2007).

Przemoc seksualna wzbudza wiele negatywnych emocji: w kobietach budzi strach, w mężczyznach gniew i chęć odwetu. W społeczeństwie funkcjonuje przekonanie, że sprawców należy odizolować, ukarać ich surowo – najlepiej potraktować w taki sam sposób, w jaki oni postąpili ze swoimi ofiarami. Opieka i pomoc psychologiczna zapewniana jest ofiarom, poprzez wsparcie w odbudowaniu poczucia bezpieczeństwa oraz własnej zaburzonej integralności. Nie ulega wątpliwości, że ofiary przestępstw na tle seksualnym wymagają specjalistycznej pomocy i opieki. Napastnik trafia za kraty więzienia, sprawiedliwości stało się zadość. Co dalej? Oczekiwanie więziennej sprawiedliwości. Tajemnicą nie jest fakt, że art. 197 k.k. (i kilka kolejnych) w więziennej rzeczywistości stanowi jednoznaczną etykietę. Nie ma mowy o jakichkolwiek przywilejach, przynależności, grypsowaniu. Czy więzienie zmienia człowieka? Jeśli tak, to istotniejsza zdaje się kwestia jak zmienia… Kara pozbawienia wolności i spędzenie kilku lat w izolacji nie zmniejszą prawdopodobieństwa powrotu do dewiacyjnych zachowań. Nadzieja, w zmianę mechanizmów zaburzonego funkcjonowania przestępcy, leży w systemie resocjalizacyjnym. Oferty programów resocjalizacyjnych są różnorodne, dostosowane do potrzeb skazanych, pracuje nad nimi sztab, w skład którego wchodzą wychowawcy, psychologowie, terapeuci. To dopiero połowa sukcesu. Ukierunkowany program wymaga od uczestników odpowiedniej motywacji oraz chęci skonfrontowania się ze swoim problemem. Aby móc zidentyfikować się z nim konieczny jest wgląd.

Powyżej dokonana charakterystyka osobowości sprawców przemocy na tle seksualnym jest bardzo pomocna przy określeniu specyficznych czynników ryzyka powrotu do przestępstwa, pozwala również na wygenerowanie celów podejmowanych oddziaływań resocjalizacyjnych. Najczęściej, praca skoncentrowana jest na: określeniu, rzetelnej ocenie oraz zrozumieniu wzorców behawioralnych, wedle których przestępcy funkcjonowali. Kolejno następuje trening umiejętności społecznych, w trakcie którego sprawcy doświadczają empatycznej identyfikacji ze swoimi ofiarami, aby w ostatniej fazie móc skupić się na opracowaniu, alternatywnych do przestępczych, technik radzenia sobie z napięciem seksualnym i emocjonalnym. W trakcie programu wzniecana jest także motywacja do kontynuowania terapii w warunkach wolnościowych.

Mając tę wiedzę, najistotniejsza w procesie zapobiegania zachowaniom przemocowym w rodzinie, wydaje się być, szeroko rozumiana, opieka oferowana zarówno ofiarom jak i sprawcom. Opieka obejmować powinna: natychmiastowe wsparcie po zdarzeniu, długoterminową terapię sprawcy oraz działania, wspierające rodziny (zrestrukturyzowanie systemu, problem stygmatyzacji społecznej itd.) Typowo odwetowe podejście w kwestii ukarania sprawcy przemocy seksualnej wydaje się być błędne i nieskuteczne w profilaktyce takiego rodzaju agresji. Izolacja więzienna powinna nieść za sobą przewarunkowanie dotychczasowych form zachowania na aprobowane społecznie.

Z pola widzenia nie należy tracić kwestii naprawy relacji pomiędzy członkami rodziny dotkniętej problemem przemocy seksualnej. Aktywność terapeutyczna powinna obejmować również sprawcę po odbyciu wyroku oraz wspierać próby odbudowy całego systemu rodzinnego. Jest to duże wyzwanie dla diady małżeńskiej, kiedy zresocjalizowany sprawca ma wejść ponownie w rolę małżonka, ojca. W tym miejscu niezbędne wydają się być czynności terapeutyczne, gdyż z posiadaną wiedzą na temat mechanizmów funkcjonowania człowieka może istnieć szansa na ocalenie tej zdestabilizowanej komórki społecznej, jaką jest rodzina.

Ciekawą interwencją mogłoby być stworzenie swojego rodzaju bazy danych, w której umieszczano by dane osobowe członków rodziny, w której wystąpił problem przemocy (w tym seksualnej). Pozwoliłoby to na wczesne wykrywanie niepokojących sygnałów (np. agresywne zachowanie dziecka w szkole), co skutkowałoby rozpoznaniem problemu we wczesnym stadium i skorygowaniu dysfunkcjonalnych wzorców. Nie należy zapominać, że bardzo często ofiary przemocy seksualnej stają się w późniejszym czasie oprawcami.

Bibliografia:

  1. Lew-Starowicz Z., Szymańska M., Czajka A. (2010), Charakterystyka sprawców przemocy seksualnej wobec dzieci. Przegląd Seksuologiczny, październik/grudzień 2010, nr 24.
  2. Lew-Starowicz Z. (1992), Przemoc seksualna. Jacek Santorski & CO Agencja Wydawnicza.
  3. Marczak M. (2009), Resocjalizacyjne programy penitencjarne realizowane przez służbę więzienną w Polsce. Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
  4. Marcinek P., Peda A. (2009), Terapia sprawców przestępstw seksualnych w warunkach izolacji więziennej. Seksuologia Polska 2009, 7, 2, s. 59–64.
  5. Mellibruda J., Durda R., Sasal H.D. (1998), O przemocy domowej. Poradnik dla lekarza pediatry. Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych.
  6. Pilszczyk A. (2007), Obraz psychopatologiczny sprawcy przemocy rodzinie. Psychiatria Polska 2007, T. XLI, nr 6, s. 827–836.
  7. Pospiszyl I. (1994), Przemoc w rodzinie. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.
  8. Przetacznik-Gierowska M., Tyszkowa M. (2014), Psychologia rozwoju człowieka. T. 1. Wydawnictwo Naukowe PWN.
  9. Raport, podsumowujący działalność Ogólnopolskiego Pogotowia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia", marzec 2014r.,
    pobrano z: http://www.niebieskalinia.info/files/Statystyki/marzec_2014_statystyki.pdf.

 

Studentka IV roku psychologii na Wydziale Psychologii i Pedagogiki Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Specjalność: Psychologia Kliniczna Człowieka Dorosłego oraz Psychologia Sądowa. E-mail: katarzyna_hendel@onet.pl Zainteresowania: Moje zainteresowania naukowe skupione są wokół problematyki religijności oraz jej wpływu na funkcjonowanie jednostki. Interesuję się szeroko rozumianą pomocą psychologiczną objemującą osoby z zburzeniami psychicznymi. Doświadczenie zawodowe: Praktyczne doświadczenie zdobywam uczestnicząc w specjalistycznych kursach i szkoleniach. W okresie od 2012 do 2013 roku  byłam zaangażowana jako wolontariusz w Areszcie Śledczym w Tarnowskich Górach jako asystent psychologa, również na zasadzie porozumienia wolontarystycznego pełnię funkcję pomocy psychologa w Oddziale Psychiatrii Wielospecjalistycznego Szpitala Powiatowego im. B. Hagera w Tarnowskich Górach od 2013 roku do nadal. (...)


Pomoc psychologiczna

Studenci i Doktoranci Uniwersytetu Śląskiego mogą korzystać z bezpłatnego wsparcia psychologicznego i poradnictwa w Centrum Obsługi Studenta.

Skontaktuj się ze specjalistami w następujących obszarach:

W celu ustalenia terminu indywidualnej konsultacji psychologicznej prosimy o kontakt drogą elektroniczną lub telefonicznie.