Pracoholizm: przyczyny i profilaktyka

Praca jest bardzo istotnym elementem życia każdego człowieka. Składa się na nią wiele wymiarów, jest miejscem realizacji potrzeb i społecznego obowiązku. Wymagania pracy są tworzone przez jej społeczne, fizyczne oraz organizacyjne aspekty, które obligują do określonego poziomu wysiłku umysłowego i fizycznego. Motywować do aktywności zawodowej mogą czynniki zewnętrzne lub wewnętrzne. Do tych pierwszych zaliczamy: wynagrodzenie, dogodne godziny pracy i bezpieczeństwo. Motywacja wewnętrzna przejawia się poszukiwaniem miejsca, w którym można wykazać się własną inicjatywą, osiągać sukcesy, awansować, robić coś interesującego, fascynującego; pozwala również nawiązywać kontakty interpersonalne. Najważniejsze cechy dobrej pracy to wysokie zarobki, zgodność z zainteresowaniami oraz stabilność zatrudnienia. Obecnie ludzie utożsamiają sukces życiowy z osiągnięciami zawodowymi, a przecież sukces jest definiowany jako wytrwałe dążenie do celów w pełni uświadomionych przy zachowywaniu kodeksu moralnego oraz równowagi wszystkich sfer życia. Niestety czasami stosunek do pracy może przybrać formę patologii, która jest określana mianem pracoholizmu o różnych możliwych przyczynach i konsekwencjach.

Definicja pracoholizmu

Pracoholizm jest zjawiskiem wielowymiarowym, dosyć trudnym do zdefiniowania ze względu na swoją polietiologię. Najczęściej określa się go jako uzależnienie od pracy przejawiające się niekontrolowanym przymusem (Oates, 1968; Spence i Robbins, 1992; Wojdyło, 2010; Golińska, 2014), czy też reakcją wymuszoną przez socjokulturowo-ekonomiczne warunki (LaBier, 1989, za: Szpitalak, 2012; Dudek, 2011; ), ale również syndrom mający pozytywne rezultaty (Machlowitz, 1980, za: Szpitalak, 2012). Rozbieżność sposobów patrzenia na zjawisko, wynika z przyjmowania innych definicji pracoholizmu przez badaczy oraz prowadzenia badań niepoprawnych metodologicznie (nierzetelne narzędzia badawcze, ilościowe wyznaczniki angażowania się w pracę oraz zbyt małe próby do uogólniania wyników na całą populację). Pracoholizm nie jest specyficzny dla profesji, płci, wieku, grupy zawodowej czy pochodzenia etnicznego. Rozwija się stopniowo i niezauważalnie. Wojdyło (2003) zwraca jednak uwagę, iż nie powinno się wiązać pracoholizmu wyłącznie ze sferą zawodową, lecz może odnosić się do każdej czynności ukierunkowanej na cel, która jest traktowana przez daną osobę jako praca. Oates (1968, za: Szpitalak, 2012) opublikował artykuł On being a Workalkoholic, w którym zaproponował definicję pracoholizmu „jako bardzo silną, niekontrolowaną potrzebę pracowania, znacząco zakłócającą psychospołeczne funkcjonowanie jednostki, poziom jej satysfakcji z życia oraz stan jej zdrowia”(1). Z kolei Wojdyło (2010) ujmuje pracoholizm, jako obsesyjne zaangażowanie w pracę przy stawianiu sobie przez jednostkę nierealistycznie wysokich wymagań oraz przesadne poświęcanie się pracy powodujące negatywne konsekwencje społeczne, psychologiczne oraz zdrowotne. Termin można uznać za nieprecyzyjny, gdyż nie ma jasności „czy mamy na myśli czynność pracowania, formę tej czynności, jej efekt, czy wreszcie okoliczności jej wykonywania”(2)

Przyczyny pracoholizmu

Większość badaczy zajmujących się zagadnieniem pracoholizmu zgodzi się ze stanowiskiem, iż jest on efektem interakcji czynników podmiotowych oraz środowiskowych. W literaturze przedmiotu (Dudek (2011), Golińska (2014), Lewandowska-Walter, Wojdyło (2011), Malinowska (2014), Paluchowski, Hornowska, Haładziński, Kaczmarek (2014), Szpitalak (2012), Wojdyło (2010), Wojdyło (2003)) przedstawia się różne prawdopodobne przyczyny prowadzące do omawianego zjawiska.

Głównym czynnikiem środowiskowym, przyczyniającym się do rozwoju pracoholizmu, jest rodzina pochodzenia, a dokładniej zaburzone jej funkcjonowanie. Szczególnie chodzi tutaj o postawy rodzicielskie wobec dziecka charakteryzujące się: stawianiem wysokich wymagań (nieadekwatnych do możliwości dziecka), ciągłym porównywaniem dziecka do innych (wygląd, oceny w szkole, pracowitość, perfekcja, porządek itp.), ukrywaniem uczuć, unikaniem rozmów o problemach, nadmierną kontrolą i niekonsekwencją rodziców. „Zapracowanie przejawiane w dorosłości służyć może zatem kompensacji niskiego poczucia własnej wartości, którego źródłem był brak akceptacji dla dziecka jako osoby z jego indywidualnymi cechami i predyspozycjami”(3). Pierwotny dla pracoholizmu jest prawdopodobnie silny lęk przed porażką wszczepiony dziecku przez rodziców okazujących warunkową miłość w zamian za osiągane sukcesy oraz wysokie aspiracje (nawet, jeśli dziecko odniesie jakiś sukces, to rodzic może nie wyrazić swojego zadowolenia wprost, a nawet zwrócić uwagę na niewielkie błędy). Efektem tego może być uznawanie sukcesów zawodowych (i szkolnych), jako potwierdzania niestabilnego poczucia własnej wartości. Często występująca u pracoholika niska samoocena jest efektem niewłaściwych metod wychowawczych. Drugim czynnikiem środowiskowym jest modelowanie postaw rodzinnych i rówieśniczych. Dziecko, które dorasta w środowisku promującym i nagradzającym nadmierną obowiązkowość oraz rzetelność z dużym prawdopodobieństwem przejmie i będzie naśladowało takie wzorce propagowane przez opiekunów. Modelowanie rówieśnicze polega na braniu przykładu z pracowitych kolegów po fachu, czy innych znajomych. McMillian i in. (2001, za: Szpitalak, 2012) uważają, że do uzależnienia od pracy przyczynia się warunkowanie sprawcze, ukazane na przykładzie aktywności zawodowej: Pan X zostanie po godzinach (ważny projekt do zakończenia) skutkuje to uznaniem ze strony szefa i korzyściami materialnymi stanowiącymi dla niego wzmocnienie pozytywne, wielokrotnie powtarzane ulega utrwaleniu. Zagrożenie utratą stanowiska, bezrobociem czy ucieczką przed problemami rodzinnymi i/lub interpersonalnymi, z którymi osoba na chwilę obecną nie jest w stanie sobie poradzić stanowią kolejne przesłanki do nadprogramowej aktywności zawodowej, gdyż praca pozwala zapomnieć o trudnościach. Według Furhama (1997, za: Szpitalak, 2012) kolejny czynnik odnosi się do kompensacji tych sfer życia, w których jednostka nie odczuwa satysfakcji, co skutkuje nadprogramowym poświęcaniem się pracy. Warto wspomnieć, że współcześnie pracodawcy wymagają od swoich pracowników elastyczności, dużego zaangażowania, wysokiej efektywności, ciągłego rozwoju oraz kreatywności. Lista oczekiwań, które stawiają firmy jest bardzo długa, więc aby dostać lub utrzymać posadę należałoby poświęcić się bez reszty pracy, dlatego też coraz częściej życie zawodowe przesłania życie osobiste. Dodatkowo rozwój technologii w sposób pośredni podtrzymuje zjawisko pracoholizmu, ponieważ praca staje się „mobilna”, czyli można zabrać ją ze sobą w każdy zakątek świata.

Czynnikiem podmiotowym przyczyniającym się do powstania pracoholizmu może być motywacja polegająca na unikaniu niepowodzeń oraz dążeniu do osiągania sukcesów. Głównym motorem napędowym jest wtedy lęk przed porażką oraz wysoka potrzeba aprobaty społecznej. Kolejnym czynnikiem podmiotowym jest osobowość, a dokładniej jej struktura. Minirth i in. (1981, za: Szpitalak, 2012) „za czynniki ryzyka uważają (…): niską samoocenę i chęć ciągłego potwierdzanie własnej wartości poprzez osiągnięcia w sferze zawodowej, wygórowane ambicje, perfekcjonizm, uzależnienie poczucia własnej wartości od opinii innych osób, intensywną potrzebę „bycia w porządku” w każdej sytuacji, tendencję do rozwiązywania konfliktów osobistych poprzez ucieczkę w aktywność zawodową”(4). Liczni autorzy (Wojdyło, 2010, 2003; Szpitalak, 2012; Golińska, 2014; Dudek, 2011) uznają czynnik podmiotowy taki, jak zaburzenie osobowości obsesyjno-kompulsywne przejawiające się dążeniem do doskonałości, nadmiernym skupianiem się na szczegółach, perfekcjonizmem, przesadną sumiennością, nieumiejętnością okazywania uczuć, sztywnością w przestrzeganiu zasad i harmonogramów, czy też stawianiem wysokich wymagań sobie oraz innym, jako stanowiące podstawę do rozwoju pracoholizmu. Inni z kolei twierdzą (Golińska, 2014), że pracoholicy posiadają pewne cechy osobowości narcystycznej i niedojrzałej. Mówiąc o przyczynach pracoholizmu, należy też wspomnieć o teorii „ukierunkowań Ja” Higginsa (1987, za: Szpitalak, 2012). „Wspomniane ukierunkowania struktury Ja to nabyte w toku wcześniejszych doświadczeń społeczne standardy, jakim podmiot ma sprostać”(5). Gdy występuje niezgodność pomiędzy Ja realnym (jaki jestem/jaka jestem) a Ja powinnościowym (jaki powinienem być/jaka powinnam być), to pojawia się lęk, który jednostka chce zredukować i robi to na różne dostępne jej sposoby, które bywają destrukcyjne.

Należy podkreślić, iż wyżej wymienione przyczyny są hipotetyczne, tzn. nie wszystkie zostały potwierdzone empirycznie. 

Profilaktyka pracoholizmu

Kluczową rolę w profilaktyce pracoholizmu (i nie tylko) odgrywa rodzina, w której kształtują się zasady moralne dzieci, wartości, sposoby budowania relacji interpersonalnych oraz strategie radzenia sobie z trudnymi sytuacjami wzorowane na postawach rodziców. „Prawidłowo funkcjonująca rodzina staje się zatem źródłem kształtowania się kompetencji emocjonalnych i społecznych dziecka, które w dorosłości pozwalają mu na satysfakcjonujące realizowanie zadań życiowych m.in. w obszarze kariery zawodowej”(6). Zdarza się tak, że dzieci nie rozumiejąc pewnych zachowań osób dorosłych, powielają je (modelowanie), uznając za powszechne i akceptowalne. Jako podstawową metodę zapobiegania pracoholizmowi można uznać wychowanie oparte na wartościach, które polega na podkreślaniu wagi relacji rodzinnych, rówieśniczych, odpoczynku i prawidłowego funkcjonowania zawodowego. Rodzice powinni stawiać dziecku wymagania adekwatne do jego możliwości oraz nie porównywać do innych, którym wykonanie jakiegoś zadania poszło lepiej lub gorzej. Z kolei nieprawidłowe postawy rodzicielskie (zbyt bliskie lub zbyt zdystansowane) mogą powodować u dziecka problemy z radzeniem sobie w sytuacjach trudnych i stresujących. Wyróżnia się następujące style wychowania: demokratyczny, autorytarny, liberalny oraz niekonsekwentny, które w określony sposób wpływają na rozwój dziecka. W stylu demokratycznym rodzice są uważni i wrażliwi na potrzeby dziecka, dają swobodę, stawiają wyraźne granice i jasne wymagania, traktują dziecko jako partnera współdecydującego o życiu rodzinnym. Styl autorytarny przejawia się ścisłą kontrolą, brakiem zrozumienia, dużymi wymaganiami, podejmowaniem decyzji za dziecko, krytykowaniem go, rzadkim udzielaniem pochwał i wymaganiem bezwzględnego posłuszeństwa. Rodzice liberalni pozostawiają dziecku całkowitą swobodę, stawiając niewielkie wymagania, są zazwyczaj bierni (reagują tylko, gdy zachowanie dziecka wykracza poza powszechnie przyjęte normy społeczne), nie stosują kar, raczej schlebiają mu, bywają skłonni do przekupstwa, by osiągnąć swój cel. W niekonsekwentnym stylu opiekunowie stosują zmienne, niejednolite i niespójne metody wychowawcze, np. jeden rodzic jest pobłażliwy, drugi dużo wymaga, raz są bardzo wyrozumiali, innym razem mniej w stosunku do podobnej sytuacji. Rzadko style te występują w czystej postaci, zazwyczaj jeden z nich przeważa. Styl demokratyczny przyczynia się do prawidłowego rozwoju dziecka, natomiast style autorytarny, liberalny i niekonsekwentny mogą prowadzić do dysfunkcji psychospołecznych. Demokratyczny styl rodzicielski pozwala ukształtować dziecku pozytywną i stabilną samoocenę, niwelując potrzebę nieustannego potwierdzania własnej wartości, nabyć wysokie umiejętności społeczne, szanować siebie samego i innych oraz pozwoli wykształcić stabilne poczucie tożsamości.

Powszechnie panuje przekonanie, że rodzicielstwo jest czymś tak naturalnym, że nie wymaga przygotowania (rodzic wie, co dla dziecka jest dobre, a co nie) zakładając, że po prostu posiada taką wiedzę i umiejętności. Jest to pogląd, z którym nie można się całkowicie zgodzić. Do rodzicielstwa też należy się odpowiednio przygotować, by być świadomym jak konkretne postawy wpływają na rozwój psychospołeczny dzieci oraz ich funkcjonowanie w społeczeństwie, co jest powodem, i jak można zminimalizować prawdopodobieństwo pojawienia się zaburzeń i dysfunkcji. W takim wypadku potrzebne jest przekazanie takiej wiedzy (przyszłym) rodzicom. Należałoby także edukować uczniów (szczególnie szkół ponadgimnazjalnych) oraz studentów. W większości placówek edukacyjnych są zatrudniani psycholodzy i/lub pedagodzy, którzy mogliby prowadzić zajęcia profilaktyczne (nie tylko te odnoszące się do pracoholizmu), jednocześnie mając możliwość wyłapania niepokojących zachowań, które mogą świadczyć, np. o problemach rodzinnych wymagających konsultacji psychologicznej. Być może zmniejszyłoby to zapadalność na choroby somatyczne i psychiczne. Programy profilaktyczne w sposób szczególny powinny obejmować osoby pochodzące z rodzin, w których występuje wysokie prawdopodobieństwo, że przynajmniej jeden z rodziców jest pracoholikiem, by stali się bardziej świadomi jego przyczyn, konsekwencji oraz możliwych form zapobiegania i pomocy. Programy te powinny prezentować sposoby radzenie sobie ze stresem, wpływ postaw rodzicielskich na rozwój psychospołeczny dzieci, różnorodność form odpoczynku i relaksu, a przede wszystkim zrównoważony rozwój zawodowy ‑ koncepcja work-life balance.

Pojawia się pewien problem w profilaktyce pracoholizmu, a mianowicie osoby uzależnione od pracy przejawiają pewne cechy, tj. wysoką wartość pracy, sumienność, czy perfekcjonizm, które są akceptowalne społecznie oraz wzmacniane. Granica pomiędzy normą a patologią w zakresie wymienionych cech jest bardzo płynna. 

Podsumowanie

Pracoholizm jest efektem interakcji czynników podmiotowych oraz środowiskowych, które są wzajemnie ze sobą powiązane, oddziałują na siebie oraz są od siebie zależne. Możliwe są różne drogi prowadzące do powstania omawianego zjawiska. Podkreślanymi przez autorów prawdopodobnymi przyczynami pracoholizmu są: dysfunkcyjna rodzina pochodzenia i związane z nią przeszłe doświadczenia dziecka, rola specyficznej struktury osobowości, modelowanie rodzinne i rówieśnicze, oczekiwania organizacji, niezgodność pomiędzy „Ja realnym” a „Ja powinnościowym”, lęk przed porażką, potrzeba potwierdzania poczucia własnej wartości itd. Czasami aktywność zawodowa służy oderwaniu się od problemów osobistych.

 Nie ma wątpliwości, że rodzice mają zasadniczy wpływ na rozwój dziecka. Dlatego oddziaływania profilaktyczne powinny mieć swój początek w systemie rodzinnym, który najczęściej bywa przyczyną zaburzeń i dysfunkcji. Zajęcia prewencyjne należałoby prowadzić dla rodziców, uczniów, studentów, aby mieli oni wyższą świadomość siebie i otaczającej rzeczywistości pozwalającą na wyłapywanie niepokojących objawów. Zmiany dokonujące się na rynku pracy nie sprzyjają zapobieganiu zjawiska, gdyż pracownicy obawiają się zwolnień i bezrobocia, a rozwój technologii podtrzymuje uzależnienie od pracy.

Przypisy:

(1) Szpitalak, M. (2012). Wielowymiarowy kwestionariusz oceny pracoholizmu (s.13). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

(2) Paluchowski, J.W., Hornowska, E., Haładziński, P., Kaczmarek, L. (2014). Czy praca szkodzi? Wyniki badań nad kwestionariuszem nadmiernego obciążania się pracą (s.12). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

(3) Lewandowska-Walter, A., Wojdyło, K. (2011). Spostrzeganie Ex post postaw rodziców przez osoby z tendencją do uzależniania się od pracy (s. 38). Studia psychologiczne, t. 49, z. 2, s. 35‑52.

(4) Szpitalak, M. (2012). Wielowymiarowy kwestionariusz oceny pracoholizmu (s. 34). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

(5) Szpitalak, M. (2012). Wielowymiarowy kwestionariusz oceny pracoholizmu (s.35). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

(6) Lewandowska-Walter, A., Wojdyło, K. (2011). Spostrzeganie Ex post postaw rodziców przez osoby z tendencją do uzależniania się od pracy (s.37). Studia psychologiczne, t. 49, z. 2, s. 35‑52.

Bibliografia:

  1. Bauman, Z. (2006). Praca, konsumpcjonizm i nowi ubodzy. Kraków: Wydawnictwo WAM
  2. Dudek, B. (red.) (2011). Społeczne, psychologiczne i zdrowotne skutki pracoholizmu. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
  3. Golińska, L. (2014). Pracoholizm inaczej. Warszawa: Difin SA.
  4. Majewska-Opiełka, I. (2011). Definicja sukcesu. Pobrano z: http://www.majewska-opielka.pl/definicja-sukcesu/.
  5. Lewandowska-Walter, A., Wojdyło, K. (2011). Spostrzeganie Ex post postaw rodziców przez osoby z tendencją do uzależniania się od pracy. Studia psychologiczne, t. 49, z. 2, s. 35‑52.
  6. Malinowska, D. (2014). Pracoholizm. Zjawisko wielowymiarowe. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
  7. Oates, W.E. (1968). On being a “Workalkoholic” (A Serious Jest). Pastoral Psychology, vol. 19, s. 16‑20.
  8. Paluchowski, J.W., Hornowska, E., Haładziński, P., Kaczmarek, L. (2014). Czy praca szkodzi? Wyniki badań nad kwestionariuszem nadmiernego obciążania się pracą. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
  9. Przetacznik-Gierowska, M., Makiełło-Jarża, G. (1992). Psychologia rozwojowa i wychowawcza wieku dziecięcego. Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne.
  10. Szpitalak, M. (2012). Wielowymiarowy kwestionariusz oceny pracoholizmu. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
  11. Wojdyło, K. (2010). Pracoholizm perspektywa poznawcza. Warszawa: Difin SA.
  12. Wojdyło, K. (2003). Charakterystyka problemu uzależnienia od pracy w świetle dotychczasowych badań. Nowiny Psychologiczne, t. 3, s. 33‑50.

  Kierunek i rok studiów, specjalizacja: Psychologia, rok V, profil zawodowy: zdrowie i jakość życia oraz praca i organizacja. Kontakt e-mail: aniakwiec@gmail.com Zainteresowania: Patologie środowiska pracy, m.in. Pracoholizm, Wypalenie zawodowe; Opieka paliatywna/ hospicyjna. Doświadczenie zawodowe: Praktyka studencka, Hospicjum, kwiecień-maj 2015, Praktyka studencka, DPM Doradztwo Personalne, maj- czerwiec 2014. Dodatkowe doświadczenie: Wolontariuszka w Domu Pomocy Społecznej „Zacisze”, luty-maj 2012, Youth Exchange in Romania, August- September 2011, Wolontariuszka w Domu Pomocy Społecznej w Lipsku, w roku szkolnym: 2007/2008, 2008/2009, 2009/2010. (...)


Pomoc psychologiczna

Studenci i Doktoranci Uniwersytetu Śląskiego mogą korzystać z bezpłatnego wsparcia psychologicznego i poradnictwa w Centrum Obsługi Studenta.

Skontaktuj się ze specjalistami w następujących obszarach:

W celu ustalenia terminu indywidualnej konsultacji psychologicznej prosimy o kontakt drogą elektroniczną lub telefonicznie.