Pić czy nie pić? – oto jest pytanie. Konformizm normatywny wśród młodzieży.

Problem alkoholizmu często poruszany jest w literaturze naukowej, popularnonaukowej, Internecie, czy w prasie, jednak nie zawsze już samo uzależnienie jest źródłem kłopotów osób go spożywających. Ludzie pragną kontaktów z innymi i nie potrafią żyć samotnie, co prowadzi do poszukiwań grupy, z którą się utożsamią. Towarzyszy temu strach przed odrzuceniem, wykluczeniem, niedopasowaniem. Strach tak wielki, że skłania do zmiany zachowania, a czasem wymusza podejmowanie ważnych decyzji. W okresie dojrzewania przychodzi moment, gdy trzeba określić swoje stanowisko względem spraw istotnych dla grupy, do której się należy lub chce się należeć. Takie rozważania dotyczą między innymi spożywania alkoholu, który jest często spotykany wśród młodzieży. Zaproponowanie piwa, wina czy wódki osobie niepełnoletniej jest swego rodzaju rzuceniem jej wyzwania. Czy faktycznie podejmie ona suwerenną decyzję, czy może jej zgoda będzie wynikiem ugięcia się pod wpływem grupy? Młodzi ludzie wielokrotnie w swoim nastoletnim życiu spotykają się z przykrymi reakcjami na odmowę picia alkoholu, często wiąże się to dla nich z wysokim poziomem stresu. Są jednak takie osoby, dla których odpowiedź negatywna nie stanowi żadnych trudności. Od czego więc zależy aspekt behawioralno-emocjonalny w tej kwestii? Co skłania ludzi do picia alkoholu, czasem nawet wbrew ich przekonaniom? Czy można podjąć decyzję zupełnie odmienną od grupy i wciąż cieszyć się jej akceptacją? Niech niniejszy artykuł będzie odpowiedzią na te i inne pytania.

Konformizm – czym jest?

Konformizm to „zmiana zachowania lub przekonań stanowiąca rezultat rzeczywistej lub wyobrażonej presji grupy” (Myers, 2003, s. 269). Myers (2003) podkreśla, że konformizm nie wynika z naszego podobieństwa do działań innych ludzi – jest to przejaw funkcjonowania w taki sposób, który nie zaistniałby, gdyby dana osoba decyzję podejmowała sama. Wyróżniamy konformizm informacyjny oraz konformizm normatywny i to on głównie będzie przedmiotem naszych rozważań. Konformizm normatywny, czyli normatywny wpływ społeczny to „wpływ innych ludzi, który prowadzi nas do konformizmu, ponieważ chcemy być przez nich lubiani i akceptowani” (Aronson, Wilson i Akert, 1997, s. 279). Wiąże się z nim pojęcie publicznego konformizmu, a więc „dostosowania się publicznego do zachowania innych ludzi, bez konieczności wiary w to, co robimy lub mówimy” (Aronson, Wilson i Akert, 1997, s. 268), a także teoria wpływu społecznego, według której „dostosowanie się do wpływu społecznego zależy od siły, bezpośredniości i liczby innych ludzi w grupie” (Latane, 1981, za: Aronson, Wilson i Akert, 1993, s. 285).

Robert Cialdini (1999) wyróżnił sześć podstawowych reguł, które odpowiadają za skuteczność technik wpływu społecznego, a mianowicie: regułę wzajemności, regułę zaangażowania i konsekwencji, regułę autorytetu, regułę powszechności (społeczny dowód słuszności), regułę lubienia i sympatii oraz regułę niedostępności. W tym artykule chciałabym zająć się ostatnimi trzema, gdyż uznałam je za szczególnie ważne w kontekście analizowanego tematu. Reguła powszechności „głosi, że to, w co wierzą lub jak zachowują się inni ludzie, często jest podstawą naszej własnej decyzji – jakie poglądy czy zachowanie są słuszne i właściwe w naszym przypadku” (Cialdini, 1999, s. 152). Natomiast reguła lubienia i sympatii wskazuje, że ludzie mają tendencję do zgadzania się na propozycje osób, które są im znane i przez nich lubiane (Cialdini, 1999), a reguła niedostępności „polega na przypisywaniu większej wartości tym możliwościom, które stają się dla ludzi niedostępne” (Cialdini, 1999, s. 241).

W artykule przeanalizowałam zachowania młodzieży poniżej 18ego roku życia, ponieważ według ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi z dnia 26. października 1982 r. ( Dz. U. z 2002 r. Nr 147, poz. 1231 z późn. zm.), osobom w takim wieku zabrania się sprzedawać i podawać napoje alkoholowe. Czynnik ten sprawia, że decyzja młodych osób o podjęciu picia alkoholu powinna być oczywista, ponieważ jest określona przez prawo. Rzeczywistość jest jednak zupełnie inna. Czas dojrzewania to okres buntu i eksperymentowania, również ze środkami zabronionymi. Zakazany owoc smakuje najlepiej – to, co niedozwolone jest najbardziej atrakcyjne.

Pić czy nie pić?

Dla osób decydujących, jak powinni się zachować, sytuacja jest klarowna pod względem informacyjnym, ponieważ ustawa jasno określa, że picie alkoholu przed ukończeniem 18ego roku życia jest zabronione. Natomiast istotną rolę odgrywa tutaj konformizm normatywny. Jest to zjawisko zbadane przez Solomona Ascha w latach 1951 i 1956. Asch chciał dowiedzieć się, czy w przypadku jasnej, bezspornej sytuacji, ludzie również będą podlegali wpływom i zrezygnują z racjonalnego myślenia, podobnie, jak stało się w to w przypadku eksperymentu Sherifa (Aronson, Wilson i Akert, 1997) dotyczącego informacyjnego wpływu społecznego. Nie mniejsze znaczenie w kwestii decydowania o piciu alkoholu ma tutaj działanie młodzieży zgodnie z regułami opisywanymi przez Cialdiniego (1999).

Przyczyny picia alkoholu przez młodzież

Pacewicz (1999) wymienia szereg przyczyn sięgania po alkohol przez młode osoby. Są to: pragnienie poczucia się dorosłym, pragnienie lepszego samopoczucia i pozbycia się napięcia, wstydu i nieśmiałości, poszukiwanie nowych, ekscytujących doświadczeń, sposób na dobrą zabawę, ucieczka od codzienności oraz czerpanie przyjemności z łamania zakazów. Na pierwszym miejscu autorka wymienia jednak dopasowanie się do kolegów i chęć przynależności do grupy. Zaznacza, że „dzieci i młodzi ludzie gotowi są niemal na wszystko, by nie zostać odmieńcami” (Pacewicz, 1999, s. 9). Istotny jest tutaj również kontekst kulturowy, a mianowicie stanowisko przeciętnego Polaka wobec spożywania alkoholu. Od najmłodszych lat młodzież styka się ze specyficznym postępowaniem dorosłych – Polacy nie lubią, gdy ktoś odmawia picia. Traktowane jest to jako brak solidarności z innymi pijącymi, czy dowód na brak przynależności do grupy, którą stanowią. W Polsce obyczaj przymuszania do picia alkoholu jest nieprzeciętnie silniejszy niż w innych krajach (Sawicki, 1979). Zarówno w życiu osób dorosłych, jak i dzieci, w przypadku spożywania alkoholu występują pojęcia dopasowania się i przynależności, a te nierozerwalnie wiążą się z konformizmem normatywnym i teorią wpływu społecznego. Funkcjonowanie w tym aspekcie powiązane jest również z zasadą dowodu społecznego oraz z zasadą lubienia i sympatii. Odmienne podłoże, niezwiązane z pragnieniem akceptacji, będzie miało działanie reguły niedostępności.

Teoria wpływu społecznego

Teoria wpływu społecznego (Latane, 1981, za: Aronson, Wilson i Akert, 1993) mówi o kilku warunkach, w których ludzie ulegają konformizmowi normatywnemu – jest to przede wszystkim sytuacja, w której grupa liczy trzy lub więcej osób oraz, gdy grupa jest jednomyślna. Statystyki wskazują na powszechność picia alkoholu wśród młodzieży. 50% niepełnoletnich pije alkohol przynajmniej raz w tygodniu, a wśród uczniów szkół średnich jedynie 15% to abstynenci (Pacewicz, 1999), co oznacza, że większość młodych ludzi spożywa alkohol, zatem jest wysoce prawdopodobne, że osoba zachęcana do podążania za takim zachowaniem, znajdzie się w sytuacji, gdzie jej prawdopodobna odmowa okaże się wyjątkiem.

Kolejnym warunkiem zaistnienia konformizmu normatywnego jest stopień siły, w jakim grupa jest ważna dla danej osoby. Grupy rówieśnicze stanowią „naturalną formę działalności dzieci i młodzieży” (Sawicki, 1979, s. 109), tu zaspokajane są potrzeby uznania społecznego. Rówieśnicy są bardzo ważni dla adolescentów, pełnią szereg ról, dają poczucie wspólnoty, stabilizują osobowość, stwarzają warunki do przyjęcia wzorców i zapewniają poczucie bezpieczeństwa (Harwas-Napierała i Trempała, 2006). Wspólne doświadczenia i czas spędzany razem sprawiają, że dla jednostki osoby w tym samym wieku stają się grupą odniesienia (Mianowska, 2008). Jak nigdy wcześniej, silnie odczuwana jest potrzeba bycia akceptowanym i rozpoznawanym.

Teoria wpływu społecznego zaznacza, że istotna jest także kultura i społeczeństwo, w której wychowuje się człowiek. Jak zaznaczyłam wcześniej, w Polsce występuje obyczaj przymuszania do picia alkoholu, co kształtuje postawy dzieci i młodzieży (Sawicki, 1979).

Czynnikiem wpływającym na konformizm normatywny jest również określona osobowość. Okres dojrzewania to ważny moment jej kształtowania. Grupa rówieśnicza odgrywa dużą rolę (być można nawet większą niż rodzice) w oddziaływaniu na jej struktury (Harris, 2000, za: Mianowska, 2008) oraz wpływa na zachowanie młodych ludzi i uznawane przez nich wartości (Bronfenbrenner, 1970, za: Mianowska, 2008). Tak nieukształtowana osobowość podatna jest na wpływy, a młodzież jest bardziej skłonna poddać się oddziaływaniom rówieśników niż rodziców.

Społeczny dowód słuszności oraz zasada lubienia i sympatii

Zasada powszechności działa najsilniej, gdy dana osoba nie wie, jak powinna się zachować i szuka wskazówek, obserwując innych, oraz gdy te obserwowane osoby są do niej podobne (Cialdini, 1999). W okresie adolescencji występuje tzw. kryzys tożsamości (Erikson, 1968, za: Harwas-Napierała i Trempała, 2006), podczas którego młodzi ludzie podejmują szereg decyzji, często bardzo istotnych dla ich dalszego rozwoju. W sytuacjach, w których czują się niepewnie, mogą szukać jakichś sugestii w postępowaniu innych. Jak zostało wspomniane wcześniej, większość młodzieży spożywa alkohol, dlatego bardzo prawdopodobne jest, że sugerując się takim przykładem, niezdecydowany młody człowiek, podąży za rówieśnikami. Dodatkowo, gdy są oni przez niego znani i lubiani, będzie on miał znacznie mniejszą tendencję do odmowy na daną mu propozycję (Cialdini, 1999), np. picia alkoholu ze znajomymi.

Reguła niedostępności

Według Cialdiniego (1999), reguła niedostępności obowiązuje między innymi dlatego, że fakt, iż coś jest poza czyimś zasięgiem, jest dla tej osoby sygnałem, że nie ma swobody wyboru – a to powoduje opór, a więc większe pragnienie posiadania niedostępnych przedmiotów czy wykonywania zakazanych czynności. Nasilenie oporu psychologicznego ma miejsce najpierw u dwulatków, a potem – w okresie adolescencji. Picie alkoholu przez osoby niepełnoletnie jest zakazane (Dz. U. z 2002 r. Nr 147, poz. 1231 z późn. zm.) i ten właśnie zakaz – jak twierdzi Pacewicz (1999) – jest jedną z przyczyn podejmowania tej czynności. Młodzi ludzie piją właśnie dlatego, że mają świadomość, że im nie wolno – podejmują ryzyko, łamią zakazy i sprawdzają reakcje rodziców.

Inne przyczyny ulegania wpływom rówieśników

W grupie rówieśniczej istnieje charakterystyczny dla niej system norm i reguł. Przestrzeganie ich oraz podzielanie poglądów jej właściwych pozwala członkom danej grupy na utożsamienie się z nią. Mianowska (2008) w swoich badaniach sprawdziła społeczną kontrolę w grupie gimnazjalistów za pomocą następujących stwierdzeń: „Trzeba przestrzegać ustalonych reguł, gdyż w przeciwnym razie koledzy są wściekli”, „Jeśli ktoś chce coś z nami robić, musi się do nas dostosować” i „Ten, kto nie przestrzega ustaleń, ryzykuje usunięciem z grupy”. Z tymi stwierdzeniami zgodziła się jedna czwarta badanych, co oznacza, że funkcjonowanie w ich grupach społecznych polega na akceptacji wspólnych zasad oraz niemożności wyrażania odmiennego zdania i sprzeciwiania się, ponieważ może to grozić wykluczeniem z grupy. Takie reguły panujące wśród młodych osób, zmuszają ich do konformizmu i publicznej akceptacji, jeśli tylko chcą zachować swoją pozycję w grupie.

Zagrożenie wykluczeniem jako motywacja do nieprzeciwstawiania się swojej grupie jest zjawiskiem często występującym. Anna Frindt (2005) dokonała typologii środowisk rówieśniczych młodzieży gimnazjalnej ze względu na ich relacje i przypisywane im znaczenie. Pierwszy typ to „tłum ludyczny”, drugi – typ progresywny, a trzeci – typ mieszany, łączący dwa poprzednie. „Tłum ludyczny”, inaczej – „horda zabawowa” to typ występujący najczęściej. Osoby do niego należące nawiązują luźne i pozornie stabilne relacje oraz znajdują się w stanie permanentnego zagrożenia relegowaniem z grupy. Żeby do tego nie dopuścić, akceptują preferowane w grupie postępowanie i podejmują zachowania zakazane po to, by podkreślić swoją dorosłość. Takie działania zapobiegające wykluczeniu zachęcają młodego człowieka do spożywania alkoholu, ponieważ każdy z grupy rówieśniczej chce zarówno zaimponować innym, jak i nie wyróżniać się swoim zachowaniem.

Rodzaje reakcji na wpływ społeczny

Możliwymi reakcjami na wpływ społeczny są uleganie, identyfikacja i internalizacja (Aronson, 2005). Uleganie to „reakcja na wpływ społeczny, wywołana u danej osoby przez nadzieję uzyskania nagrody lub obawę przed karą” (Aronson, 2005, s. 455), identyfikacja jest „wywołana pragnieniem danej jednostki, by być podobną do osoby, od której pochodzi oddziaływanie” (Aronson, 2005, s. 453), a internalizacja jest „wywołana przez pragnienie danej osoby, by mieć słuszność” (Aronson, 2005, s. 452). Według badań Mianowskiej (2008) u młodych osób należących do grup rówieśniczych, w których występuje ścisłe przestrzeganie zasad pojawia się zjawisko identyfikacji, a więc młodzież zachowuje się w określony sposób nie dla uzyskania zadowolenia, lecz raczej dla satysfakcji z relacji z ważnymi dla niej ludźmi. Jeżeli grupa jest atrakcyjna dla danej osoby, to będzie ona w stanie zaakceptować jej wpływ. Przejęcie czyichś poglądów motywowane jest pragnieniem upodobnienia się do tej osoby, jednak bez silnej wiary w te opinie czy wartości (Aronson, 2005). Co to oznacza dla przeciętnego nastolatka? Aby stać się podobnym do rówieśników, jest on w stanie zmodyfikować swój system wartości i przyjąć inne przekonania po to, by mieć poczucie przynależności do grupy.

Jak nie ulegać presji grupy i przeciwstawiać się technikom wpływu?

Jakie czynniki powodują, że ludzie nie są podatni na wpływy grupy i czują się dobrze ze swoją odmiennością? Cechą silnie skorelowaną z brakiem konformizmu jest zdolność myślenia twórczego oraz myślenia abstrakcyjnego (Mika, 1984). Twórczość i oryginalność są dowodem niezależności, a więc mniejszej skłonności do zgadzania się na rozwiązanie powszechnie przyjęte, natomiast myślenie abstrakcyjne umożliwia rozwiązywanie zadań bez korzystania z wskazówek grupy. Kolejnymi istotnymi czynnikami są wiara we własne siły, przekonanie o własnych kompetencjach oraz pozycja w grupie. Okazuje się, że osoby akceptowane w grupie nie obawiają się wyrażać swoich nonkonformistycznych przekonań, ponieważ ich rolą wśród rówieśników stało się nie podążanie wytyczoną ścieżką, ale wyznaczanie nowych tras (Mika, 1984).

Większą niezależność w podejmowaniu decyzji mają także osoby o dużej świadomości własnych przeżyć, emocji i uczuć. Zdaniem Cialdiniego (1999) można skutecznie bronić się przed wpływem społecznym, ale dzieje się to zawsze na poziomie świadomym – należy oddzielać uczucia, które są odczuwane wobec konkretnej osoby od uczuć, które faktycznie związane są z jej propozycją, czy z jej zachowaniem. Kolejną ważną kwestią jest uargumentowanie przed samym sobą, dlaczego pragnie się złamać dany zakaz oraz uświadomienie sobie, że postępowanie tak, jak wszyscy, nie zawsze jest najlepszą opcją. Zdrowy nonkonformizm pozwoli młodym ludziom na podejmowanie ich własnych, suwerennych decyzji.

Literatura cytowana

  1. Aronson, E. (2005). Człowiek – istota społeczna. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
  2. Aronson, E., Wilson, T., Akert, R. (1997). Psychologia społeczna. Poznań: Zysk i S-ka.
  3. Cialdini, R. (1999). Wywieranie wpływu na ludzi. Teoria i Praktyka. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
  4. Frindt, A. (2005). Czy warto być dorosłym? Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Żak.
  5. Harwas-Napierała, B., Trempała, J. (2006). Psychologia rozwoju człowieka. T.2. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
  6. Mianowska, E. (2008). Strategie społecznego uczestnictwa młodzieży. Kraków: Impuls.
  7. Myers, D. (2003). Psychologia społeczna. Poznań: Zysk i S-ka.
  8. Mika, S. (1984). Psychologia społeczna. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
  9. Pacewicz, A. (1999). Jak pomóc dziecku nie pić. Warszawa: Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych.
  10. Sawicki, W. (1979). Profilaktyka przeciwalkoholowa wśród młodzieży. Warszawa: Społeczny Komitet Przeciwalkoholowy.
  11.  

Kierunek studiów: Psychologia, 3 rok, specjalizacja psychologia kliniczna człowieka dorosłego i psychologia zdrowia i jakości życia Kontakt: agatapopanda@gmail.com Zainteresowania: diagnoza psychologiczna, psychosomatyka, inteligencja emocjonalna, dogoterapia, wpływ technologii na procesy psychiczne, rozwój duchowy i osobisty, trening psów sportowych. (...)


Pomoc psychologiczna

Studenci i Doktoranci Uniwersytetu Śląskiego mogą korzystać z bezpłatnego wsparcia psychologicznego i poradnictwa w Centrum Obsługi Studenta.

Skontaktuj się ze specjalistami w następujących obszarach:

W celu ustalenia terminu indywidualnej konsultacji psychologicznej prosimy o kontakt drogą elektroniczną lub telefonicznie.