• Opublikowane 29 Czerwiec, 2015

Palenie papierosów a atrakcyjność interpersonalna

Wprowadzenie

W dzisiejszych czasach chyba nikogo już nie trzeba przekonywać o tym, że palenie papierosów stanowi zagrożenie dla zdrowia. Liczne akcje prozdrowotne mniej (np. Palenie jest słabe) lub bardziej (np. Palę, więc śmierdzę; Papierosy są do dupy) dosadnie niosą jasny przekaz o szkodliwości palenia. Nawet na paczkach papierosów widnieją wyraźne ostrzeżenia: Palenie zabija, Palenie poważnie szkodzi Tobie i osobom w Twoim otoczeniu, Palenie tytoniu przyśpiesza starzenie się skóry. Mimo dużej i stale rosnącej świadomości społecznej ilość palaczy w ciągu ostatnich kilku lat wcale nie zmalała – stanowią oni niespełna jedną trzecią dorosłego społeczeństwa (31%). Wprowadzenie zakazu palenia w miejscach publicznych również nie pomogło w zmniejszeniu liczby osób palących.

Przyczyną problemu są niewątpliwie same papierosy, a właściwie zawarta w nich substancja – nikotyna, która bardzo silnie uzależnia. Ryzyko uzależnienia po wypaleniu pierwszego papierosa wynosi aż 32%! Zrywanie z nałogiem nie jest proste, a ryzyko powrotu do niego (nawet po długim okresie abstynencji) jest duże. Wydaje się jednak, że samo fizyczne uzależnienie nie wyjaśnia w pełni tak wysokiej liczby palaczy. Przeprowadzono kilka badań, z których jasno wynika, że do takiej skali zjawiska przyczyniają się także inne czynniki.

Zbadanie wpływu palenia papierosów na atrakcyjność człowieka zdaje się nieść za sobą duże korzyści społeczne – zrozumienie zachodzących procesów pozwoli być może na uświadomienie ludziom nieznanej jeszcze strony tego zjawiska, a w efekcie może przyczynić się do refleksji i idących za nią – korzystnych dla zdrowia – poczynań. Dlatego też tematem niniejszej pracy jest przedstawienie zależności pomiędzy paleniem papierosów a atrakcyjnością interpersonalną.

W kolejnych akapitach zostaną przedstawione informacje na temat zdrowotnych konsekwencji palenia papierosów, utajonej identyfikacji z paleniem papierosów oraz atrakcyjności interpersonalnej. W dalszej części omówione zostanie badanie, dotyczące właściwego tematu tekstu, tzn. tego, jak palenie papierosów wpływa na atrakcyjność.

Palenie papierosów

Jak pisze Holbrook (2001), w Stanach Zjednoczonych ponad 90% przypadków korzystania z wyrobów tytoniowych po raz pierwszy ma miejsce jeszcze przed ukończeniem szkoły średniej, a 40% tych nastolatków staje się regularnymi palaczami. Huras (2012) podaje, że w Polsce przeważającą grupę palaczy stanowi grupa wiekowa 35–44.

Palacze regulują przyjmowaną dawkę nikotyny tak, aby uzyskać pożądane rezultaty (przyjemność, rozjaśnienie umysłu), jak i uniknąć tych niepożądanych (unikanie zespołu abstynencyjnego, który objawia się m.in. obniżeniem nastroju, drażliwością, trudnościami w koncentracji uwagi czy wzmożonym apetytem). Palenie papierosów niesie za sobą duże zagrożenie dla zdrowia: badania wykazały silny związek między paleniem papierosów a rozwojem zmian miażdżycowych (szczególnie w naczyniach wieńcowych, zaopatrujących mięsień sercowy), nowotworami, przewlekłymi obturacyjnymi chorobami płuc czy nieprawidłowymi czynnościami układu immunologicznego, co w efekcie wiąże się z wysoką umieralnością wśród palaczy.

Istotnym, w kontekście dalszych rozważań, wydaje się być fakt opisywany przez Hurasa (2012) – mężczyźni sięgają po papierosy niemalże dwa razy częściej (40% dorosłej populacji) niż kobiety (23% dorosłej populacji). Jak podaje Feliksiak (2010), w grupie wiekowej 18–24 pali 28% mężczyzn, natomiast w grupie 25–44 ilość palaczy wzrasta aż do 48%. Częściowo zjawisko to tłumaczyć można zależnością między paleniem papierosów a postrzeganą atrakcyjnością (omówienie niżej).

Utajona identyfikacja z paleniem papierosów

Jednego z psychologicznych wyjaśnień wysokiej liczby palaczy może dostarczać analiza naukowa Maksymiuk i Stasiuk (2008), które przeprowadziły badania dotyczące utajonej identyfikacji z paleniem. W swojej pracy zastosowały Test Utajonych Skojarzeń (IAT). W metodzie tej na podstawie czasu wykonania zadań kategoryzacji bodźców (zwykle słów, obrazków) wnioskuje się o utajonych postawach. Autorki dowiodły, że manipulacja polegająca na poleceniu wypisania zalet lub wad płynących z palenia zmieniała utajoną postawę osób niepalących wobec palenia (w pierwszej grupie negatywna postawa ulegała osłabieniu, a w drugiej – nasileniu), natomiast w grupie osób palących różnic nie odnotowano.

Pierwsze badanie przeprowadzone przez Maksymiuk i Stasiuk obejmowało dwie grupy: osoby niepalące oraz palaczy. Uzyskane wyniki wskazują na to, że badani niepalący, zgodnie z przyjętą przez autorki hipotezą, nie identyfikują się z paleniem, natomiast w grupie palaczy nie zanotowano istotnych statystycznie różnic (nie uzyskano potwierdzenia hipotezy o identyfikacji z paleniem w tej grupie).

Drugie badanie obejmowało jedynie palaczy i polegało na ocenianiu przez nich – w grupie pierwszej – negatywnych konsekwencji nałogu w stosunku do samego siebie (kategoria ja) albo – w drugiej grupie – negatywnych konsekwencji nałogu w stosunku do przeciętnego palacza (kategoria inni). Podczas pomiaru jawnego uzyskano istotne statystycznie wyniki: w grupie pierwszej (ja-palacz) szkodliwe konsekwencje palenia (szkodzenie sobie i otoczeniu) postrzegane były jako mniej negatywne, natomiast poczucie kontroli nad zachowaniem (przestrzeganie zakazu palenia, wytrzymywanie bez papierosa) jako silniejsze niż w grupie drugiej. Podczas pomiaru utajonego uzyskano istotne statystycznie wyniki jedynie w grupie drugiej.

Uzyskane wyniki wskazują na asymetrię ocen konsekwencji palenia odnoszonych do siebie oraz przeciętnego palacza – jest to rodzaj zniekształcenia poznawczego, które umożliwia palaczom codzienne funkcjonowanie, mimo pojawiającego się u nich dysonansu poznawczego. Na poziomie jawnym redukowanie dysonansu przejawia się w nierealistycznym optymizmie, tzn. zjawisku, które polega na takim sposobie atrybucji, w którym człowiek przeświadczony jest o tym, że to właśnie jego spotka coś dobrego z większym prawdopodobieństwem niż innych, natomiast szansa na doświadczenie czegoś złego jest u niego mniejsza niż u ludzi do niego podobnych (Aronson, Wilson, Akert, 1997, s. 206–207). Na poziomie utajonym zachodzi inny mechanizm, który pozwala zachować palaczom pozytywną samoocenę – nie identyfikują się oni z negatywnym zachowaniem, w które są zaangażowani, a w efekcie palenie staje się dla nich mniej zagrażające na poziomie psychicznego funkcjonowania (Maksymiuk, Stasiuk, 2008).

Reasumując, palacze, mimo dużej wiedzy na temat szkodliwości palenia, nie odnoszą jej do siebie, a do innych osób palących. Zjawisko to obrazować mogą wypowiedzi osób palących, np. I tak na coś trzeba umrzeć albo Dziadek X pali od 60 lat i nadal żyje w zdrowiu, więc czemu ja mam rzucić?. Opisane wyżej zjawisko może wyjaśniać w pewnym stopniu psychologiczne uwarunkowania palenia, ale zdaje się nie być jedynym wyjaśnieniem. Z czym jeszcze wiąże się palenie papierosów? O tym niżej.

Atrakcyjność interpersonalna

Tematyka atrakcyjności interpersonalnej leży w kręgu zainteresowań zarówno psychologii społecznej, jak i psychologii ewolucyjnej. Pierwsza z nich definiuje atrakcyjność interpersonalną jako pozytywną postawę w stosunku do innego człowieka i obejmuje dwie główne teorie: kar i nagród oraz zgodności. W tym rozumieniu atrakcyjność interpersonalna zależy m.in. od częstości kontaktów z innymi czy naszego podobieństwa do nich oraz zalet posiadanych przez drugiego człowieka, a składają się na nią dwa czynniki: lubienie oraz szacunek (Wojciszke, 2000, 2012). Druga z nich, w rozumieniu atrakcyjności interpersonalnej, skupia się na jej biologicznych wyznacznikach.

Palenie papierosów a atrakcyjność interpersonalna

Czarna i Szmajke (2011) przeprowadzili badanie na grupie 392 palących i niepalących internautów (196 mężczyzn i 196 kobiet). Osoby badane miały za zadanie wypełnić ankietę on-line. Badanie miało dwa cele. Po pierwsze: identyfikację przekonań o tym, jak palenie papierosów przez mężczyzn wpływa na to, jak są spostrzegani (oraz odkrycie roli wieku, płci, bycia palaczem/osobą niepalącą). Po drugie: ujawnienie przekonań o pozytywnym wpływie palenia papierosów przez mężczyzn na ich autoprezentację i postrzeganie przez kobiety.

Otrzymane przez badaczy wyniki wskazują na istnienie wśród palaczek przekonania o tym, że palący mężczyźni są bardziej seksowni i posiadają stereotypowo pożądane męskie cechy, m.in. pewność siebie, respekt wśród znajomych, zdolności przywódcze, popularność wśród kobiet i bycie przez nie pożądanym. Sprawiają oni wrażenie silnych, prawdziwych mężczyzn, co w efekcie zwiększa ich atrakcyjność, przez co stają się interesującymi potencjalnymi partnerami do krótkoterminowej relacji. W aspekcie relacji długoterminowej palenie przez mężczyzn nie obniża ich postrzeganej inteligencji czy ogólnie zdolności do takiej relacji, jednak w tym przypadku nie zaobserwowano opisanego wyżej związku: wzrostu atrakcyjności wraz z paleniem. Tak więc palące Polki uważają, że palacze charakteryzują się w/w cechami, a palący mężczyźni są przekonani o tym, że dzięki paleniu będą postrzegani jako posiadający te cechy, co niestety może być czynnikiem dodatkowo motywującym ich do palenia. Pocieszający może być fakt, że wśród osób niepalących dominuje przekonanie o niskiej zdolności do samokontroli palaczy, ich impulsywności i skłonności do agresji, a także byciu nieznacznie mniej inteligentnymi i miłymi niż osoby niepalące. W efekcie, w tej grupie istnieje przekonanie o tym, że palacze nie są najlepszymi partnerami w związkach długoterminowych, a co za tym idzie – postrzegani są oni jako nieatrakcyjni.

Stosunkowo pozytywna ocena palących mężczyzn przez palaczki spowodowana jest prawdopodobnie przez chęć zredukowania istniejącego u tych kobiet dysonansu poznawczego (Czarna, Szmajke, 2011). Można przypuszczać, że pozytywna ocena mężczyzn palących pozwala im zredukować napięcie wynikające z własnego nałogu, tym bardziej, że palaczki tym lepiej oceniały palących mężczyzn, im więcej same paliły. W wyjaśnieniu przedstawionych wyżej wyników pomocna może być również koncepcja upośledzenia Zahaviego. Jak podaje Danel i Pawłowski (2009) zgodnie z nią sygnały informujące o biologicznej jakości osobnika charakteryzują się szczerością i rzetelnością dlatego, że cechy te w specyficzny sposób go upośledzają – gwarancją uczciwości sygnału jest więc koszt, jaki ponosi osobnik, który wysyła informacje o swojej jakości (koszt ten musi być większym obciążeniem dla osobnika nieuczciwie informującego niż dla osobnika uczciwego). Kolejnym warunkiem rzetelności sygnału jest występowanie logicznej zależności między specyficznym rodzajem kosztu a informacją przekazywaną przez dany sygnał – rzetelnym potwierdzeniem jakości samca jest sam fakt radzenia sobie w codziennym życiu z upośledzeniem związanym z posiadaną cechą (która może obniżać jego szanse przeżycia). Ponoszone łączne koszty powodują, że tylko osobniki o wybitnej jakości genów są w stanie przeżyć i jednocześnie reklamować się w tak kosztowny sposób.

Reasumując samica, która wybiera partnera na podstawie konkretnej cechy (będącej dla niego upośledzeniem), może mieć pewność jego wysokiej jakości genetycznej, która zostanie przekazana potomstwu. Teorię tę łatwo można odnieść do omawianego w pracy przykładu – palenie papierosów i jednocześnie ciągłe zachowywanie zdrowia informować może potencjalną partnerkę palacza o jego sprawnym układzie oddechowym, krwionośnym czy immunologicznym. W przypadku mężczyzn palenie może wynikać więc także z potrzeby autoprezentacji.

Podsumowanie

Analiza przedstawionych tu informacji pozwala na stwierdzenie, że palenie papierosów uwarunkowane jest nie tylko fizycznym uzależnieniem. Według ściśle medycznych koncepcji, za zapaleniem papierosa przemawia jedynie możliwość doświadczenia krótkiej chwili przyjemności i zarazem uniknięcia nieprzyjemnych objawów abstynencyjnych. Okazuje się jednak, że palenie papierosów niesie za sobą szereg innych konsekwencji. Mianowicie, może ono pomóc mężczyznom w znalezieniu partnerki (palenie jako technika autoprezentacji), a kobietom – znaleźć odpowiedniego partnera (koncepcja upośledzenia Zahaviego). Po analizie pracy nasunąć może się pewna refleksja: czy zamiast oczytanych już sloganów, nie lepiej byłoby zobaczyć napis: Możesz być sexy bez papierosa albo Na badaniach sprawdźcie, co męskie geny reprezentują/ niech Was nie zwiedzie, że Wasi faceci fajki kupują. Dylemat ten zostawiam w rękach czytelnika.

Literatura cytowana:

  1. Aronson, E., Wilson, D., Akert, R. (1997). Psychologia społeczna. Serce i umysł. Poznań: Zysk i S-ka.
  2. Czarna, A., Szmajke, A. (2011). Can cigarette smoking make a man appear sexier and stronger to women?. Pobrane z: http://www.annaczarna.pl/wp-content/uploads/Czarna-Szmajke-2011.pdf.
  3. Danel, D., Pawłowski, B. (2009). Atrakcyjność a mechanizmy doboru płciowego i teoria sygnalizacji biologicznej. W: B. Pawłowski (red.), Biologia atrakcyjności człowieka (s. 24–29). Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.
  4. Feliksiak, M. (2010). Postawy wobec palenia papierosów. Warszawa: Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej. Pobrane z: http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2010/K_036_10.PDF.
  5. Holbrook, J. (2001). Uzależnienie od nikotyny. W: A. Fauci et al. (red.), Interna Harrisona, tom 2 (s. 2332–2338). Lublin: Wydawnictwo Czelej.
  6. Huras, P. (2012). Postawy wobec palenia papierosów. Warszawa: Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej. Pobrane z: http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2012/K_107_12.PDF.
  7. Maksymiuk, R., Stasiuk K. (2008). Utajona identyfikacja z paleniem – pomiar oraz możliwość manipulacji. W: G. Kwiatkowska (red.), Pomiędzy wpływem społecznym a manipulacją. Typowe i nietypowe przejawy (s. 67–78). Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
  8. Wojciszke, B. (2000). Atrakcyjność interpersonalna. W: J. Strelau (red.), Psychologia. Podręcznik akademicki, tom 3 (s. 175). Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
  9. Wojciszke, B. (2012). Psychologia społeczna (s. 301–324). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Autor: Aleksandra Madej


Pomoc psychologiczna

Studenci i Doktoranci Uniwersytetu Śląskiego mogą korzystać z bezpłatnego wsparcia psychologicznego i poradnictwa w Centrum Obsługi Studenta.

Skontaktuj się ze specjalistami w następujących obszarach:

W celu ustalenia terminu indywidualnej konsultacji psychologicznej prosimy o kontakt drogą elektroniczną lub telefonicznie.