„Odciąć głowę”, czyli o presji i stresie w świecie sportu

Nierzadko słyszy się z ust sportowców przed ważnymi dla nich wydarzeniami, że teraz najważniejsze to skupić się na swojej pracy i nie zastanawiać się nad emocjami. Niektórzy też odmawiają rozmowy czy kilku słów komentarza, by nie uzewnętrzniać swoich odczuć i obaw oraz nie stwarzać w ten sposób dodatkowego tematu do dyskusji dla dziennikarzy i kibiców, ale przede wszystkim – by sobie tych odczuć i obaw nie uświadomić. Czy faktycznie dobrym wyjściem jest „ucieczka” od emocji i zagrażających myśli i czy właściwie jest ona możliwa? Co w takich momentach sprzyja sportowcom, a co może wpędzić ich w mechanizm błędnego koła?

Źródła stresu i presji wywieranej na zawodniku

Niewątpliwie duże znaczenie dla pojawienia się u zawodnika stresu i presji związanych z nadchodzącą imprezą sportową mają media i kibice, którzy często nie mają żadnych oporów przed wygłaszaniem swoich nadziei na sukces danego sportowca i podkreślaniem, jak bardzo na niego liczą. Zadawanie sportsmenom pytań o to, czy zdają sobie oni sprawę z tego, jak dużą szansę mają na osiągnięcie sukcesu, a także wskazywanie, że każdy pokłada w nich nadzieję, nie jest niestety wyjątkową sytuacją. To, czy takie słowa okażą się motywujące czy przytłaczające, zależy m.in. od określonych cech temperamentu sportowca, jego zdolności do przystosowania się do takich zdarzeń, które przecież nie pojawiają się raz czy dwa, oraz od interpretacji samej sytuacji. Duże, a może nawet największe, znaczenie ma również to, jakie oczekiwania ma sam zawodnik (Iwańczyk, Dąbski, 2020) i co w związku z tym dzieje się w jego umyśle.

Niezdrowy perfekcjonizm i niesprzyjające przekonania

Obecność perfekcjonizmu w przekonaniach sportowca nie jest niczym zaskakującym – w końcu aby wygrać, trzeba zrobić wszystko jak najlepiej (i mieć trochę szczęścia, co jednak przez perfekcjonistów jest pomijane). Problem tkwi w tym, że wraz z perfekcjonizmem u zawodnika może pojawić się myślenie czarno-białe, którego konsekwencją jest przekonanie, że gdy tylko popełni się błąd, to nie tylko nie jest się najlepszym, ale przede wszystkim jest się najgorszym. Myśl ta na tyle może nie dawać sportowcowi spokoju, że zagości w jego umyśle na długo (a w skrajnych przypadkach na zawsze) i nie pozwoli mu skupić się na niczym innym. To natomiast faktycznie może doprowadzić sportowca do porażki, jako że nie będzie on już skoncentrowany na zawodach, tylko na błędzie, który popełnił. Dodatkowo perfekcjoniści często przypisują sobie całą odpowiedzialność za zdarzenie, zatem również i winę przypiszą wyłącznie sobie, całkowicie pomijając okoliczności i wpływ czynników zewnętrznych (Pielas, 2018). U podstaw istotnych przekonań sportowców leżą również wyolbrzymianie (błędów, porażek, zagrożenia ze strony innych zawodników) i pomniejszanie (własnych umiejętności, sukcesów), a także nadmierne generalizowanie (Marlow, 2016), przejawiające się np. przekonaniem o własnej beznadziejności, powstającym na podstawie jednych przegranych zawodów. Efektem tego, biorąc pod uwagę czarny scenariusz, może być wyuczona bezradność, a następnie porzucenie sportu ze względu na powstałe przekonanie, że poradzenie sobie nie jest możliwe.

Nie tylko o myślach – emocje sportowca

Przeżywane emocje i odczucia sportowca mają duże znaczenie dla jego celów i motywacji, co natomiast wpływa na osiągane przez niego rezultaty (Abramowicz, 2017). Naturalną rzeczą jest odczuwanie napięcia, niepokoju czy strachu w związku z rywalizacją i walką o prestiżowe trofea (Wieclaw, 2011). Emocje te mogą jednak, również w połączeniu z negatywnymi, nieadaptacyjnymi przekonaniami, przyczynić się do wystąpienia silnego stresu. Taki stres, szczególnie przed ważnymi wydarzeniami, może osiągnąć na tyle duże natężenie, że okaże się być wręcz paraliżujący dla zawodnika – niemożliwe będzie osiągnięcie dobrego, satysfakcjonującego wyniku na imprezie sportowej (Przemyślenia Nieznanego Sportowca, 2020). Niemniej jednak obecność stresu może również zmotywować do działania i wesprzeć zawodnika. W tej kwestii kluczowa jest interpretacja stresora (postrzeganie go jako wyzwanie, a nie zagrożenie) (Czapska, 2018).

Sposoby na stres i presję w sporcie

Przekonania są jednym z najistotniejszych elementów mentalnych przyczyniających się do sukcesu bądź porażki, w zależności od tego, co jest ich treścią. Z tego względu myśli zawodnika nie powinny go dodatkowo obciążać, ale stanowić dla niego wsparcie – w ten sposób wzrosną szanse na skuteczne poradzenie sobie z towarzyszącym stresem i presją. Należy pamiętać, że mimo wszystko jest się tylko człowiekiem, który nie musi, a nawet nie jest w stanie, zawsze być idealny i robić wszystko perfekcyjnie (Marlow, 2016). Świadomość tego pomoże też zobaczyć samego siebie w lepszym świetle, bardziej optymistycznie. Ponadto bardzo ważne jest zrozumienie tego, że nawet gdy popełni się błąd, nie przekreśla to całej kariery sportowej: błędy zdarzają się każdemu, więc kariera każdego sportowca musiałaby być w takiej sytuacji krótka i niepomyślna (Pielas, 2018). Łatwo się jednak teoretyzuje, ale często problem jest na tyle złożony, że jego skuteczne rozwiązanie wymaga współpracy z psychoterapeutą.

Nie bez znaczenia jest także umiejętność regulacji własnych emocji, szczególnie w sytuacjach napięcia i stresu tuż przed rozpoczęciem się wydarzenia. Jedną ze skuteczniejszych i popularniejszych metod są techniki oddechowe. Uspokajając oddech, damy sygnał naszemu umysłowi, że się nie denerwujemy. W dodatku przeniesienie uwagi na oddech pomoże choć na chwilę skoncentrować się na czymś innym niż na stresie związanym z ważną imprezą sportową (Czapska, 2018). Jeżeli jednak do startu pozostało trochę więcej czasu, dobrą metodą może okazać się trening Jacobsona (technika relaksacyjna). Jest ona szczególnie lubiana przez sportowców, gdyż związana jest z oddziaływaniami fizycznymi (napinanie i rozluźnianie mięśni) (PROPSYCHE, 2019).

Nie można nie odnieść się też do zadaniowych strategii radzenia sobie ze stresem, które w przypadku sportowców przeważnie są najbardziej skuteczne. Z pomocą przychodzi tutaj zasada SMART, zgodnie z którą cele formułowane przez sportowców powinny być specyficzne, mierzalne, ambitne, realne i terminowe (Greenlees, 2016). Tak skonkretyzowane cele pomogą zawodnikowi skupić się na swojej pracy i dadzą mu poczucie, że ma on opracowany plan działania – niczym drogowskaz, za którym należy podążać. Dzięki temu wywierana presja będzie miała mniejsze znaczenie.

„Odciąć głowę” czy nie: oto jest pytanie

Szybkie tłumienie w sobie negatywnych emocji pomaga w koncentrowaniu się na swoich sportowych celach i zapobiega skupianiu uwagi na dystraktorach, które mogłyby być niesprzyjające bądź zagrażające w perspektywie zbliżających się zawodów. Wiele treningów mentalnych opiera się właśnie na „odcinaniu się” od swoich emocji i przeżyć (szczególnie tych zabarwionych negatywnie), aby niepotrzebnie się nie rozpraszać (Mielnicki, 2015). Bywa też, że z tego powodu trenerzy zabraniają swoim podopiecznym rozmów z dziennikarzami aż do momentu zakończenia się zawodów. Z drugiej strony jednak przestrzeń na emocje (także te, których odczuwać byśmy nie chcieli) również jest potrzebna – pozwolenie sobie na przeżycie czegoś może przynieść ulgę, oczyszczenie, ale przede wszystkim uświadomienie sobie tego, z czym mamy do czynienia: bez świadomości swojej sytuacji nie do końca wiemy przecież, jak sobie z nią poradzić (Leśniewska, 2016). Wydaje się więc, że nie da się jednoznacznie rozstrzygnąć, jakie rozwiązanie jest idealne, ponieważ w obydwóch można dostrzec i wady, i zalety (jak to często w psychologii ma miejsce: „to zależy”).

Czy każdemu sportowcowi można wypisać taką samą receptę?

Wszelkie sposoby radzenia sobie z emocjami, stresem i presją powinny być dobierane indywidualnie: nie na każdego działają te same metody, a jeżeli działają, to mogą działać w różny sposób. Wiele zależy także od specyfiki dyscypliny sportowej, osobowości, temperamentu, motywacji, doświadczenia zawodnika czy nawet rodzaju imprezy sportowej. Z tego względu jedni nie rozmawiają z dziennikarzami na długo przed rozpoczęciem się zawodów, a inni do ostatniej chwili przed startem udzielają się w mediach społecznościowych. Mimo wszystko pamiętajmy – jako kibice, dziennikarze, obserwatorzy – że sportowiec to przede wszystkim człowiek (Iwańczyk, Dąbski, 2020), który tak jak każdy inny może czasem nie poradzić sobie z obciążeniem psychicznym: tym bardziej więc starajmy się mu go nie dokładać i potraktujmy go z wyrozumiałością.

Bibliografia

  1. Abramowicz, D. (2017). W jaki sposób zarządzać emocjami w sporcie? Pobrane z: dariaabramowicz.com/w-jaki-sposob-zarzadzac-emocjami-w-sporcie/.
  2. Czapska, J. (2018). Jak kontrolować stres w sporcie. Pobrane z: blogstartowy.pl/jak-kontrolowac-stres-w-sporcie/.
  3. Greenlees, I. (2016). Wzmacnianie pewności siebie u nastoletniego golfisty. W: B. Hemmings, T. Holder (red.), Psychologia sportu. Studia przypadków (s. 115–134). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN (wydanie edycji polskiej).
  4. Iwańczyk, P., Dąbski, M. (2020). „Piłkarz to przede wszystkim człowiek”. Psycholog o depresji w sporcie. Pobrane z: www.polsatsport.pl/wiadomosc/2020-08-19/pilkarz-to-przede-wszystkim-czlowiek-psycholog-sportu-o-depresji-w-sporcie-i-charakterze/.
  5. Leśniewska, A. (2016). Percepcja czasu i jej implikacje dla sportu. Strzelectwo sportowe (Nowoczesne rozwiązania szkoleniowe), 13, 49–55.
  6. Marlow, C. (2016). Tworzenie pozytywnych przekonań dotyczących wykonania w świecie bowlingu sportowego. W: B. Hemmings, T. Holder (red.), Psychologia sportu. Studia przypadków (s. 90–114). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN (wydanie edycji polskiej).
  7. Mielnicki, M. (2015). Kiedy emocje sportowca sięgają zenitu? Pobrane z: www.mariuszmielnicki.pl/pl/blog/kiedy-emocje-sportowca-siegaja-zenitu_/17/.
  8. Pielas, T. (2018). Perfekcjonizm w sporcie. Pobrane z: tamarapielas.pl/perfekcjonizm-w-sporcie/.
  9. PROPSYCHE (2019). Stres w sporcie i techniki radzenia sobie z nim. Pobrane z: pro-psyche.pl/stres-w-sporcie-i-techniki-radzenia-sobie-ze-stresem-psycholog-bydgoszcz/.
  10. Przemyślenia Nieznanego Sportowca (2020). Emocje sportowca. Pobrane z: anchor.fm/przemyslenianieznanegospo/episodes/26--Emocje-sportowca--Psychologia-sportu-i-w-sporcie--Ciekawy-i-dawno-ju-praktykowany-temat----NFL--NHL--NBA--pika-nona-ebd9vl.
  11. Wieclaw, G. (2011). Kilka słów o wpływie emocji na występ sportowy. Pobrane z: treningbiegacza.pl/artykul/kilka-slow-o-wplywie-emocji-na-wystep-sportowy.

Studentka III roku psychologii, kształcąca się w ramach ścieżek specjalizacyjnych związanych z psychologią kliniczną oraz psychologią zdrowia i jakości życia. Fascynuje ją nurt poznawczo-behawioralny w psychoterapii, szczególnie tzw. III fala. Pragnie również (i próbuje) rozwijać się w obszarze badawczym psychologii. Poza tym jest fanką i kibicem wszelkich sportów (co przerodziło się w zainteresowanie psychologią sportu), miłośniczką poezji i szeroko pojętej sztuki, a także wielbicielką wszystkich kotów świata. Kontakt: aniamucha99@gmail. (...)


Pomoc psychologiczna

Studenci i Doktoranci Uniwersytetu Śląskiego mogą korzystać z bezpłatnego wsparcia psychologicznego i poradnictwa w Centrum Obsługi Studenta.

Skontaktuj się ze specjalistami w następujących obszarach:

W celu ustalenia terminu indywidualnej konsultacji psychologicznej prosimy o kontakt drogą elektroniczną lub telefonicznie.