Manipulowanie umysłem. Czy hipnoza jest niebezpieczna?

Praktyka hipnotyczna jest znana od wieków, jednak po dziś dzień budzi szereg kontrowersji. Przez wiele osób jest traktowana jako zjawisko magiczne. Bierze się to stąd, że najczęściej wiedza na jej temat czerpana jest z filmów, programów rozrywkowych bądź też literatury, która z naukowym podejściem nie ma nic wspólnego. Można natrafić na sceny, w których pacjent leży na kozetce, a hipnotyzer za pomocą wahadełka oraz ściszonego tonu głosu niejako pozbawia kontroli swojego klienta i „nakazuje” zapaść w sen – najpierw jego powieki stają się ciężkie, później całe ciało drętwieje, a następnie niczego nieświadomy pacjent zaczyna np. lunatykować. Można spotkać się także z różnego rodzaju pokazami hipnotycznymi. Dostęp do filmów z tego typu seansami jest bardzo łatwy, wystarczy wpisać w wyszukiwarce dowolnego serwisu wideo „pokaz hipnozy” czy „hipnoza sceniczna”. Choć tak praktykowana hipnoza należy do tej samej kategorii co pokazy iluzjonistyczne i jest jedynie formą rozrywki, to niestety nie każdy traktuje to jako rodzaj show. Nic dziwnego, że wiele osób myśląc, iż hipnoza psychoterapeutyczna tak właśnie wygląda, wykazuje duży krytycyzm wobec niej, odczuwa lęk, nie wierzy w jej skuteczność, albo przeciwnie - ma wygórowane oczekiwania odnośnie efektów.

Hipnoza to nie zabawa

Powyżej opisane praktyki hipnotyczne są niezgodne z zasadami Kodeksu Etycznego Międzynarodowego Towarzystwa Hipnotycznego (ISH). Problem w tym, że osoby uprawiające tego typu praktyki do owego Towarzystwa nie należą. Co więcej, tacy estradowi hipnotyzerzy często nawet nie mają odpowiedniego wykształcenia, tj. psychologicznego lub medycznego, nie wspominając już o członkostwie w Stowarzyszeniach Naukowych lub Klinicznych, które jest wymagane, jeśli chce się dołączyć do ISH. Sceptycyzm bądź wiara w cudowną moc hipnozy to najmniej szkodliwe skutki takich pokazów. Trzeba również zwrócić uwagę na indywidualny wpływ na uczestników, na których praktykowana jest hipnoza. Odpowiednie wykształcenie jest niezbędne, by uniknąć negatywnego wpływu, nawet traumatycznego, a przy braku wymaganych kwalifikacji o taki nie trudno. Jak wiadomo, każda ingerencja w psychikę człowieka może być niebezpieczna. W związku z tym nie można prowadzić kursów i doszkalać w zakresie stosowania hipnozy osób, które nie mają do tego uprawnień. Dozwolone jest jedynie przekazywanie informacji, które wyjaśniają czym jest hipnoza, a nie w jaki sposób ją prowadzić.

Brak świadomości i kontroli nad sobą – czy to mit?

Wiedza potoczna dalece mija się z prawdą odnośnie zjawiska hipnozy. Naukowe teorie są zgodne co do jednego – hipnoza, wbrew temu co się często uważa, nie jest snem, ale zmienionym stanem świadomości. Istnieją neurofizjologiczne dowody na to, że osoba w stanie hipnotycznym nie zapada w sen. Jej świadomość jest tylko częściowo wyłączona. Wszystkie zastrzeżenia co do tego, czy etycznym jest poddawanie osoby w takim stanie sugestiom są bezzasadne. Sugestia jest swego rodzaju manipulacją, ale przecież z manipulacją mamy do czynienia na każdym kroku w życiu codziennym. Zostało udowodnione, że osoba w hipnozie sprawuje kontrolę nad sugestiami, którym jest poddawana, tzn. nie wszystkie są przyjmowane. Co więcej, posiada ona zdolność do samoistnego dehipnotyzowania się, gdy zostanie naruszony jej system wartości. Te informacje są niezwykle ważne, świadczą bowiem o istnieniu kontroli nawet podczas stanu hipnotycznego. Jednak nie oznacza to, że hipnozę może przeprowadzać każdy. Nie oznacza to nawet, że wobec każdego człowieka można ją zastosować. Co w przypadku, gdy dana jednostka ma zaburzony system wartości i nie widzi niczego złego w niemoralnym zachowaniu? Wtedy może nie dojść do dehipnotyzacji. Dlatego trzeba tu podkreślić wagę kontroli sprawowanej przez hipnotyzera. To on decyduje jak będzie przebiegał proces hipnozy, więc spoczywa na nim ogromna odpowiedzialność i wynikająca z niej konieczność przestrzegania zasad etycznych. Zatem sam fakt poddawania pacjentów sugestiom hipnotycznym nie jest nieetyczny, natomiast nieetyczny może być rodzaj owej sugestii – szczególnie w przypadku stosowaniu u osób o zaburzonym systemie wartości.

Po pierwsze nie szkodzić

Podczas każdej hipnozy wykwalifikowana w kierunku jej stosowania osoba jest zobowiązana przestrzegać zasad dobra pacjenta i dbać o jak najwyższą jakość relacji z pacjentem. Celem hipnozy jest przecież niesienie pomocy. Przed przystąpieniem do niej zbierane są dokładne informacje o pacjencie. Nie dla każdego będzie ona skuteczna, dlatego najpierw ocenia się jaki wpływ będzie miała na pacjenta. Istnieją przypadki, kiedy nie powinno się jej stosować. Mowa tu np. o osobach z zaburzeniami psychotycznymi, histerykach oraz niektórych osobach lękowych. Trzeba pamiętać, że prawie niemożliwym jest kontrolowanie przebiegu hipnozy u osób ze znacznymi uszkodzeniami ośrodkowego układu nerwowego, więc tychże nie poddaje się hipnozie. Jeśli osoba stosująca hipnozę ma podejrzenia, iż hipnoza może spowodować negatywne skutki, np. wywołać silny stres, to pacjent musi zostać o tym fakcie poinformowany i wyrazić zgodę na przystąpienie do hipnozy. Należałoby także przedyskutować wszystkie alternatywne metody psychoterapeutyczne.

Istota i korzyści płynące z hipnozy

Istotą hipnozy jest ograniczenie odbioru bodźców zewnętrznych. Polega ona na kierowaniu procesem uwagi i jest związana z koncentrowaniem się na sugestiach hipnotyzera. Zawężona uwaga intensyfikuje doświadczenia i umożliwia dotarcie do treści pomocnych w kształtowaniu prawidłowych nawyków i rozwiązaniu problemu.

Wprowadzenie w stan hipnozy trwa zwykle do 20 minut i nie wymaga zastosowania magicznego wahadełka. Zamiast tego korzysta się z technik wyobrażeniowych lub koncentracji na uczuciach z ciała. Każdy może wejść w stan hipnozy, o ile sam będzie tego chciał.

Właściwie stosowana hipnoza ma pozytywny wpływ na zdrowie i umożliwia rozwój. K. Klajs, założyciel Polskiego Instytutu Ericksonowskiego, wymienia szereg zastosowań. Hipnoza skuteczna jest w leczeniu zaburzeń odżywania, snu, depresji, lęku i fobii oraz pomaga radzić sobie w stresie i ułatwia adaptację. Ma zastosowanie w walce z uzależnieniami, niskim poczuciem własnej wartości, a także w problemach pojawiających się w związkach, w tym również problemach seksualnych.

Tu pojawia się pytanie o fenomen skuteczności hipnozy. Kluczową sprawą jest „wyłącznie” krytykujących myśli. W stanie hipnozy człowiek jest odprężony i komunikacja z terapeutą nie jest zakłócona wewnętrznymi ograniczeniami i wątpliwościami, a przez to możliwe jest dotarcie niedostępnych dotychczas treści oraz ćwiczenie nowych, właściwych reakcji.

Co chroni osoby poddawane hipnozie

Udając się do wykwalifikowanego terapeuty pacjent nie powinien mieć obaw związanych niewłaściwym przebiegiem hipnozy. W praktyce hipnotycznej przestrzega się zasad Kodeksu Etycznego Międzynarodowego Towarzystwa Hipnotycznego oraz zasad etyki zawodowej i ogólnych zasad etyczno-moralnych. Terapeuta zobowiązany jest do zachowania tajemnicy zawodowej, respektowania systemu wartości klienta i jego prawa do dokonywania własnych wyborów. Wszystko co robi, robi z uwzględnieniem celu hipnozy, a niejasności konsultuje z superwizorem. W hipnozie możliwe jest dotarcie do nieuświadamianych przeżyć i uczyć, co może wywoływać stres u pacjenta. Jednak jest on wtedy wspierany przez terapeutę, który pomaga w radzeniu sobie z trudnymi przeżyciami. Hipnotyzer jest świadomy tego, iż odpowiada za przebieg terapii i postępuje w sposób, który jest jak najlepszy dla klienta i właściwy z moralnego punktu widzenia.

Uwaga na oszustów

Nie zawsze jest idealnie. Opisane kodeksy nie są regułami prawnymi, a co za tym idzie łamanie zasad, które są w nich zawarte nie może być karane sensu stricto. Jedyne możliwe konsekwencje to wykluczenie z Towarzystwa Hipnotycznego czy też Stowarzyszenia Naukowego lub Klinicznego, do którego dana osoba należy. Jest to problem, ponieważ w takiej sytuacji, mimo łamania zasad etycznych, może nadal praktykować hipnozę i szkodzić swoim klientom. Oczywiście jest to nieetyczne, ale można przypuszczać, że skoro dana osoba już raz złamała zasady etyczne, to jest zdolna posunąć się dalej. Jeżeli chodzi o przepisy prawne, to nie ma potrzeby tworzenia oddzielnego artykułu dotyczącego hipnozy – hipnotyzerów obowiązują ogólne przepisy dotyczące zawodów „w służbie zdrowia”. Określają one zakres czynności i granice kompetencji.

Bilans szans i zagrożeń

Hipnoza sama w sobie nie jest niczym groźnym dla psychiki i zdrowia człowieka - jest ona naturalnym stanem organizmu. Jeśli jest dobrze wykorzystywana, to służy zdrowiu człowieka, ale faktem jest, że stosowana w niewłaściwy sposób może być niebezpieczna. Dlatego tak ważne jest, aby była praktykowana jedynie przez osoby do tego upoważnione, odpowiednio wykwalifikowane, a także postępujące w etyczny sposób. Chodzi tu nie tylko o zasady spisane w kodeksach (we wspominanym Kodeksie Etycznym Międzynarodowego Towarzystwa Hipnotycznego, kodeksach etyki zawodowej oraz kodeksie karnym), a także o ogólne zasady etyczne i moralne, które posiada każdy człowiek. Bardzo istotna jest indywidualna wrażliwość etyczna, dzięki której hipnotyzer będzie czuwał nad prawidłowym przebiegiem hipnozy psychoterapeutycznej. Wtenczas będzie ona w pełni bezpieczna, co jednak nie oznacza od razu, że przyniesie oczekiwany pozytywny efekt terapeutyczny – może się on pojawić, aczkolwiek nie musi, ponieważ jej skuteczność zależy motywacji pacjenta. Zatem, jeśli decydujemy się na poddanie hipnozie, to zadajmy sobie trochę trudu i sprawdźmy kwalifikacje osoby, do której planujemy się udać.

Bibliografia

  1. Gapik, L. (1994). Etyczne aspekty stosowania hipnozy w psychoterapii. W: Brzeziński, J., Poznaniak, W. (red.), Etyczne problemy działalności badawczej i praktycznej psychologów (s. 161-173). Poznań: Wydawnictwo Fundacji Humaniora.
  2. Gapik, L. (1990). Hipnoza i hipnoterapia. Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictwo Lekarskich.
  3. Klajs, K., Możliwości i ograniczenia stosowania hipnozy w psychoterapii, http://www.psychologia.net.pl/artykul.php?level=58
  4. http://www.hipnoza.org.pl
  5. Kodeks etyczno - zawodowy psychologa Polskiego Towarzystwa Psychologicznego, http://www.ptp.org.pl/modules.php?name=News&file=article&sid=29
  6. Źródło obrazka: http://www.crystalinks.com/hypnotherapy.html

BYŁA REDAKTOR DZIAŁU "MYŚLĘ"   Kontakt: sandra.jargielo@gmail. (...)


Pomoc psychologiczna

Studenci i Doktoranci Uniwersytetu Śląskiego mogą korzystać z bezpłatnego wsparcia psychologicznego i poradnictwa w Centrum Obsługi Studenta.

Skontaktuj się ze specjalistami w następujących obszarach:

W celu ustalenia terminu indywidualnej konsultacji psychologicznej prosimy o kontakt drogą elektroniczną lub telefonicznie.