Lepiej zostać odrzuconym czy być ignorowanym? O wykluczeniu społecznym

Nie od dziś wiadomo, że człowiek jest istotą społeczną i jedną z jego podstawowych potrzeb jest potrzeba przynależności. Chcemy żyć w otoczeniu innych ludzi, kontaktować się z nimi i przyjaźnić, potrzebujemy akceptacji, tolerancji, a także zrozumienia. W różnych sytuacjach społecznych szybko rozwijamy poczucie przynależności, ale również go poszukujemy, nawet jeśli nie jesteśmy tego do końca świadomi. Kiedy tylko dostrzegamy zagrożenie naszej przynależności, to zaczynamy odczuwać silne motywacje i emocje. Dlatego właśnie oczekiwanie lub występowanie wykluczenia społecznego skutkuje odczuwaniem smutku, strachu, złości oraz uruchamia szereg strategii zwalczania wykluczenia. Takie strategie to m.in. odwet wobec osób odpowiedzialnych za wykluczenie, ogólny wzrost złości i agresji wobec ludzi, wycofanie się z kontaktów, wzrost wrażliwości społecznej czy próba nawiązania relacji społecznych.

Przyczyny wykluczenia społecznego

Powodów z jakich ludzie zostają wykluczeni jest wiele. Przyczyny mogą być postrzegane przez jednostkę zarówno jako oczywiste jak i zupełnie niejasne. W celu przejrzystego opisania sytuacji wykluczenia można te powody zgrupować.

  • Pierwsza grupa powodów to ubóstwo materialne, życie w niekorzystnych warunkach ekonomicznych, brak odpowiedniego poziomu kwalifikacji, bezrobocie – wszystko to tworzy błędne koło, gdyż zła sytuacja ekonomiczna rodziny utrudnia zdobycie odpowiedniego poziomu wykształcenia, co dalej wpływa na trudności ze znalezieniem pracy i pogłębia ubóstwo.
  • Kolejna grupa powodów jest związana ze stanem fizycznym jednostki i są to wszelkie niesprawności fizyczne, kalectwa, choroby.
  • Grupa trzecia dotyczy sfery psychicznej: wykluczone zostają osoby uzależnione (np. od alkoholu, narkotyków), niepełnosprawne psychicznie czy też zaburzone psychicznie.
  • Następną grupą osób, które są dyskryminowane są osoby odmienne – np. kulturowo, rasowo, etnicznie, religijnie, seksualnie.
  • Warto również mieć na uwadze wszelkie istniejące uprzedzenia i stereotypy, gdyż są ściśle związane z przyczynami odrzucenia i ignorowania.

Rodzaje wykluczenia społecznego

Odrzucenie to negatywny feedback, np. wytknięcie drugiej osobie, że robi coś źle. To bezpośrednia komunikacja wykluczenia, wyraźne i aktywnym odtrącenie danej osoby. Przejawia się niegrzecznym zachowaniem, obrażaniem oraz werbalnymi i fizycznymi nadużyciami. Zniechęca do nawiązywania kontaktów społecznych. Odczuwana jest utrata więzi społecznych, ponieważ pozycja danej osoby w relacji społecznej się obniżyła lub zmniejszyły się szanse na nową relację.

Ignorowanie to brak pozytywnego feedbacku, np. brak potwierdzenia, że człowiek robi coś dobrze. Przyjmuje formę pośrednią – jest to pasywna i niejawna komunikacja wykluczenia, która polega na okazywaniu obojętności, chłodu, a także na niezwracaniu uwagi na daną osobę. Ta sytuacja jest odczuwana jako klęska w nawiązywaniu reakcji społecznych, ponieważ obecna pozycja społeczna zatrzymała się w martwym punkcie lub nie da się nawiązać nowej relacji.

Zarówno bycie odrzuconym, jaki i bycie ignorowanym, zagraża poczuciu przynależności i jest odbierane jako brak społecznej wartości.

Reakcje na wykluczenie społeczne – motywacja prewencyjna i promocyjna

Odrzucenie wywołuje motywacje prewencyjne. Powoduje koncentrowanie się na stratach, a dokładniej na unikaniu odrzucenia oraz zapobieganiu mu. Wskutek tego powstaje u jednostki stan wzmożonej czujności. Następstwem są ostrożne zachowania zabezpieczające przed ponoszeniem strat. Prowadzi to do wycofania z kontaktów, myślenia o zachowaniach, których powinno było się dokonać, by uniknąć wykluczenia, a także rodzi niepokój i napięcie, ponieważ jednostka skupia się na negatywnym wyniku.

Ignorowanie wywołuje motywacje promocyjne. Osoba, która jest ignorowana koncentruje się na zyskach. Stara się nawiązywać relacje społeczne oraz nie dopuszczać do bycia ignorowanym. Dąży do przywrócenia kontaktów społecznych i myśli o zachowaniach, których powinna była dokonać oraz analizuje jakich działań nie dokonała, skoro została wykluczona. Odczuwa smutek i przygnębienie, bo skupia się na braku pozytywnego wyniku.

Alternatywne mechanizmy wyjaśniające reakcje na wykluczenie

Można twierdzić, że bycie odrzuconym i otrzymywanie negatywnego feedbacku jest ogólnie rzadkością i ludzie wierzą, że zostało to spowodowane ich bezpośrednim działaniem i dlatego generują myśli o zachowaniach, których żałują. Jednostka może chcieć się zrekompensować i w tego powodu ponownie będzie się angażować w kontakty społeczne, ale równie dobrze może chcieć ochronić się przed konsekwencjami swoich zachowań, a wtedy będzie wycofywać się z kontaktów. Ponadto takie przekonania mogą wywoływać zarówno uczucia rozczarowania i przygnębienia, jak i zmartwienia i niepokoju.

Inne spojrzenie na odrzucenie i ignorowanie odnosi się do poczucia nieodwracalności. Odrzucenie wywołuje większe poczucie nieodwracalności niż bycie ignorowanym. To mogłoby wyjaśniać różnice w ludzkim zachowaniu po wykluczeniu - ludzie reagują wycofaniem, ponieważ sądzą, że próby nawiązania ponownego kontaktu byłyby nieskuteczne. Natomiast ignorowanie jest mniej jawne niż odrzucenie, więc może wywoływać niepewność czy jednostka rzeczywiście została wykluczona, a to z kolei skłania do podejmowania prób nawiązania kontaktu.

Teoria a praktyka

Dane na temat wykluczenia społecznego ukazują zjawisko z perspektywy osób, których dotyczy ten problem. Wyjaśniają zachowania, opisują odczucia oraz dotykają sfery poznawczej przybliżając sposób myślenia osób wykluczonych. Tłumaczą dlaczego osoby, które są odrzucone pozostają na uboczu i nie angażują się w kontakty, podczas gdy osoby, które są ignorowane wciąż próbują nawiązać relacje. Należy jednak zwrócić uwagę na to, że zaproponowane podziały i wyjaśnienia znacznie upraszczają sposób w jaki ludzie zwykle doświadczają wykluczenia. W rzeczywistości trudno zaklasyfikować je stricte do jednej z dwóch grup – odrzucenie lub ignorowanie. Powinniśmy myśleć o wykluczeniu w kategorii kontinuum, ponieważ wiele przypadków wykluczenia zawiera aspekty zarówno bycia odrzuconym jak i ignorowanym. Warto też przyjrzeć się zmianom pojawiającym się w przypadku dłużej trwającego wykluczenia. Prawdopodobnie istnieją dynamiczne oscylacje między byciem odrzuconym, a byciem ignorowanym. Po przypadku bycia odrzuconym, jednostka często może być pasywnie ignorowana w przyszłości, a po jakimś czasie bycia ignorowanym, gdy nie odczytuje takich sygnałów, może zostać odrzucona. Takie zjawisko wprowadza inny punkt widzenia. Odrzucenie aktywuje motywacje prewencyjne, co prowadzi do wycofania z kontaktów społecznych, a to powoduje, że trwające wykluczenie automatycznie stanie się bardziej pasywne – osoba jest unikana, ignorowana. Może to doprowadzić do aktywowania motywacji promocyjnych i ponownego zaangażowania w kontakty, ale jeśli ponowny kontakt będzie przedwczesny bądź nieudany, to może być bodźcem do odrzucenia tej jednostki, a to wywoła znów motywacje prewencyjne i wycofanie.

Bibliografia:

  1. Molden D.C., Lucas G.M., Gardner W.L., Dean K., Knowles M.L. (2009). Motivations for Prevention of Promotion Following Social Exclusion: being rejected versus being ignored, Journal of Personality and Social Psychology, 96, 2, 415-431.
  2. Aronson E., Wilson T.D., Akert R.M. (1997). Psychologia społeczna – Serce i umysł. Poznań: Wyd. Zysk i S-ka.

Źródło fotografii:

http://www.ate.co.nz/free/inequality.html

BYŁA REDAKTOR DZIAŁU "MYŚLĘ"   Kontakt: sandra.jargielo@gmail. (...)


Pomoc psychologiczna

Studenci i Doktoranci Uniwersytetu Śląskiego mogą korzystać z bezpłatnego wsparcia psychologicznego i poradnictwa w Centrum Obsługi Studenta.

Skontaktuj się ze specjalistami w następujących obszarach:

W celu ustalenia terminu indywidualnej konsultacji psychologicznej prosimy o kontakt drogą elektroniczną lub telefonicznie.