• Opublikowane 31 Maj, 2016

Kontakty seksualne w relacji terapeutycznej - czy to dopuszczalne?

Badania pokazują, że prawie 90% terapeutów było atrakcyjnych seksualnie dla swoich klientów (Hayes, 2014), co oznacza, że rola seksualności podczas terapii jest znacząca. Praca psychoterapeuty opiera się głównie na rozmowach z ludźmi o sferze psychicznej i emocjonalnej. Pacjenci często ujawniają wiele intymnych aspektów ze swego życia, dlatego psychoterapeuta może być ważną postacią w ich życiu. Z tego powodu od psychologów powinno wymagać się wiele rozwagi i wiedzy, jak postępować w tego typu kontaktach, które ze względu na swój charakter są niesymetryczne. Mimo tego może dojść do wytworzenia się między psychologiem a klientem więzi emocjonalnej, którą oboje zapragną kontynuować nie tylko na polu profesjonalnym, ale i poza nim. Psycholog powinien być przygotowany na taki przebieg wydarzeń.

Podczas licznych przemyśleń, np. że każdy ma prawo do uczuć, każdy psycholog jest człowiekiem i kieruje się emocjami w swoim życiu, rodzi się pytanie - czy taka sytuacja jest etyczna z punktu widzenia psychologii? Czym jest relacja terapeutyczna? Czym przymierze terapeutyczne? Na te pytania postaram się odpowiedzieć w dalszej części tego artykułu, w której przedstawię: różnice w rozumieniu relacji psycholog- pacjent w różnych nurtach psychologicznych, pozytywne i negatywne aspekty nawiązania przyjaźni po zakończeniu kontaktu terapeutycznego oraz moje osobiste rozważania na ten temat.

Relacja terapeutyczna w różnych nurtach psychologicznych

Aby odpowiedzieć na postawione przeze mnie pytania, krótko omówię jak rozumiana jest relacja terapeuty z klientem w wybranych nurtach psychologicznych. Ma to na celu ukazanie różnorodności znaczeń tego zagadnienia. Między rozmaitymi podejściami teoretycznymi istnieją duże różnice dotyczące funkcji oraz dynamiki relacji łączącej terapeutę z klientem. W ujęciu psychodynamicznym może być rozumiana jako: przedłużenie self pacjenta i dodatek służący do podtrzymywania istniejącego u klienta wspaniałego (nierealistycznego) obrazu siebie, lub jako przeniesienie idealizujące czyli takie, w którym klient czerpie siłę z obcowania z wyolbrzymionymi zaletami terapeuty (Kohut, 1971 ). Taka sytuacja może powodować, że klient idealizując terapeutę, może zacząć odczuwać bliskość, a tym samym próbować ją rozwinąć na polu prywatnym. Rollo May (1969) wyróżnia 4 typy miłości: miłość związaną z seksem (libido), popęd do prokreacji (eros), miłość braterską, miłość związaną z poświęceniem dla innych (agape). Gelso, Rojas i Marmarosh (2014) są przekonani, że połączenie miłości agape i miłości braterskiej może mieć pozytywny wpływ na przebieg terapii, a także nawiązanie przyjacielskiego kontaktu po terapii może przyczynić się do polepszenia skutków terapii. Pojawienie się tych uczuć świadczących o dobrej relacji psycholog- pacjent, jest bardziej prawdopodobne podczas terapii długoterminowej. Jak twierdzą, w takiej sytuacji głęboki kontakt nie jest szkodliwy dla pacjenta. Należy jednak zwrócić uwagę, czy cała relacja jest prawdziwa czy też oparta na mechanizmie przeniesienia i przeciwprzeniesienia.

Kontakt terapeuty i klienta w podejściu skoncentrowanym na osobie jest także specyficzny. Terapeuta otwarcie wyraża uczucia i postawy, które w konkretnej chwili przeżywa. Ponad to bezwarunkowa akceptacja klienta, może sprawić, że poczuje się on doceniony przez drugą osobę i spróbuje tę sytuację wykorzystać. Postawa psychoterapeuty uwzględnia w tym nurcie wyraźne oznaki przyjaźni, które są cenne z punktu widzenia psychoterapii, jak i ważne w codziennym życiu pacjenta.

W terapiach systemowych nie poświęca się bezpośrednio wiele czasu na analizę indywidualnie przeżywanych uczuć, ponieważ terapeuta skupia się głównie na systemie rodzinnym.

Szkoły behawioralno- poznawcze przywiązują wielką wagę do narzędzi i technik, będących wystarczającym zabezpieczeniem pacjenta, dlatego nie ma kodeksów etyki stworzonych przez takie towarzystwa jak : Association for Behavioral and Cognitive Therapies czy British Association for Behavioral and Cognitive Psychotherapies (Grzesiuk, Suszek, 2010).

Rozpoznanie i rozwiązanie trudności w relacji klient – psycholog może stanowić cenną naukę. Z powyższych rozważań można wysunąć wniosek, iż kontakt między psychoterapeutą a klientem zależy od umiejętności, doświadczenia i emocji, jakie każdy z nich wnosi do sytuacji. Dlatego ważna jest odpowiedzialność psychologa za przebieg tej relacji, ponieważ może przyczynić się on do licznych nadużyć. Szczególnie należy zwrócić uwagę na możliwość manipulowania klientem, wykorzystania wiedzy na jego temat do wywierania na niego wpływu. Nawet największa motywacja może być niewystarczająca, gdy psychoterapeucie brakuje podstawowych zasobów niezbędnych do wykonywania tego zawodu. Mam na myśli intelektualne, emocjonalne czy etyczne uwarunkowania. Psychoterapeuta powinien być świadomy własnych ograniczeń, impulsów czy stosowanych obron, ze względu na szczególne narażenie pacjenta na nadużycia o charakterze etycznym.

Relacja terapeuta- (były) klient z punktu widzenia etycznych kodeksów psychologicznych

Wskazówki, jak postępować w relacji psycholog- pacjent, przedstawia Kodeks Etyczny Psychoterapeuty Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (2009). Możemy w nim przeczytać: „Terapeucie nie wolno przenosić relacji z osobą leczoną poza obszar terapii.”, „Nieetyczne jest nawiązywanie jakiejkolwiek formy bliskości seksualnej z osobami pozostającymi w terapii lub chorymi, którzy uczestniczą w badaniach naukowych.”

Również Kodeks Etyki Zawodowej Psychoterapeuty Polskiej Federacji Psychoterapii podejmuje ten temat. W podrozdziale Relacje między psychoterapeutą i pacjentem/klientem możemy znaleźć:

„1.Psychoterapeuta stara się pozostawać wyłącznie w relacji zawodowej z pacjentem podczas procesu psychoterapii

 2.Psychoterapeuta nie podejmuje relacji seksualnych z pacjentami/klientami w trakcie procesu psychoterapii.

 3.Psychoterapeuta nie przyjmuje do psychoterapii osób, z którymi wcześniej miał relacje seksualne.

 4.Psychoterapeuta nie wchodzi w relację seksualną z byłym pacjentem/klientem co najmniej przez dwa lata od zakończenia relacji zawodowej.”

Ten ostatni argument wydaje się być kluczowy i pomocny w odpowiedzi na pytanie czy dopuszczalna jest sytuacja, gdy terapeuta utrzymuje z byłym klientem stosunki o charakterze przyjacielskim lub seksualnym? Tą tematykę podejmuje (nie wprost) także Kodeks Etyczno- Zawodowy Psychologa (2005) „Psycholog jako psychoterapeuta jest świadomy niebezpieczeństw wynikających z jego możliwości wpływania na innych ludzi, w związku z czym poddaje się superwizji lub konsultacji”. Po licznych rozważaniach pozwolę sobie zgodzić się z tym twierdzeniem, dlatego w dalszej części mojej pracy dołożę wszelkich starań, by przedstawić zagrożenia jakie niesie relacja seksualna z byłym czy obecnym pacjentem.

Badania

W przeglądzie badań nad nadużyciami seksualnymi dokonanymi przez terapeutów- (Olarte,1997), stwierdza się, że około 88% nadużyć dopuszczają się mężczyźni wobec swoich pacjentek. Jako szkodliwe dla pacjenta skutki kontaktu seksualnego autorka badań podaje: brak zaufania do płci przeciwnej, brak zaufania do terapeutów i terapii, poczucie winy, depresja, złość, poczucie odrzucenia, myśli samobójcze, niska samoocena (Olarte, 1997). Bouhoutsos, Holroyd, Lerman, Forer i Greenberg (1993) również zajmowali się tematyką kontaktów seksualnych z psychoterapeutą. Na podstawie badań stwierdzili, że z pięciuset pięćdziesięciu dziewięciu pacjentów, mających kontakt seksualny z psychoterapeutą 90% z nich doświadczyło negatywnych konsekwencji tego kontaktu. Mimo, iż są to dane dotyczące aktualnego kontaktu psychologa z klientem, te negatywne konsekwencje mogą mieć także istotne znaczenie w nawiązywaniu kontaktów seksualnych po zakończeniu terapii. Brown (1988; za: Shopland, 1991) zaznacza, że skutki w psychice będą bardzo podobne do tego, jak gdyby pacjent był wykorzystywany seksualnie przez terapeutę już w trakcie przeprowadzania terapii. Ponad to relacja terapeutyczna może podlegać różnym zniekształceniom ze strony pacjenta, u którego może zaistnieć mechanizm rozszczepienia, przyczyniający się do idealizacji lub dewaluacji terapeuty (psycholog M. Weber, komunikacja osobista, 26 kwiecień 2015). Dlatego, aby ta relacja była bezpieczna, psycholog musi obrać pewne normy i granice podczas kontaktu z klientem, by relacja nie wykroczyła poza obszar terapii. Wszystkie poważane kodeksy dotyczące zasad pracy psychoterapeutycznej uznają, że utrzymywanie kontaktów z pacjentami, na podłożu prywatnym są błędem i wykroczeniem przeciw zasadom etyki zawodowej. Wielką uwagę zwraca się na nawiązanie relacji z obecnym i byłym pacjentem. Kategoryczne stanowisko w tym temacie podejmują: Ethics Code of The British Association for Counselling and Psychotherapy (2013) czy Statements of ethical principles Europejskiego Stowarzyszenia Psychoterapii (2009). Takie bliskie kontakty mogą przyczynić się do ograniczania zdolności do profesjonalnego osądu (Grzesiuk, Suszek, 2010). Mimo iż Europejski kodeks nie podaje czasu, po którym psychoterapeuta mógłby nawiązać relacje z klientem na polu prywatnym, Ethical principles of psychologists and code of conduct (1992) Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego wyraźnie podkreśla, że do takiej sytuacji można dopuścić dwa lata po zakończeniu psychoterapii pacjenta. Kodeks APA (2010) wymienia 7 warunków, które pozwolą na sprawdzenie czy taki kontakt jest w ogóle możliwy. Pod uwagę należy wziąć: czas, który upłyną od zakończenia psychoterapii; intensywność; rodzaj psychoterapii; jak się zakończyła- okoliczności; przeszłość pacjenta; aktualny stan pacjenta; jak i stwierdzenia psychoterapeuty podczas terapii, które mogłyby wskazywać na możliwość nawiązania kontaktu seksualnego po zakończeniu terapii. Moim zdaniem relacja intymna powinna być symetryczna, a wiedza zdobyta przez psychoterapeutę podczas terapii przekreśla tą możliwość i stawia go niejako na lepszej pozycji. Z kolei gdy psychoterapeuta oczekuje bliskiej relacji z klientem, powinien on rozważyć sens swojej pracy jak i wartości cenione przez niego. Zaleca się, by wszelkie trudności były przedstawiane w trakcie superwizji i natychmiast rozwiązywane. Dlatego rozwaga psychoterapeuty w kontaktach z klientem wydaje się być kluczowym aspektem wpływającym na skuteczność psychoterapii, a kontakty seksualne po jej zakończeniu mogą wpłynąć negatywnie na byłych pacjentów. Zapewnienie warunków prawidłowego przymierza terapeutycznego składającego się z „umowy co do celów terapii, zgody dotyczącej zadań wyznaczanych podczas terapii” jest wskaźnikiem pozytywnych efektów psychoterapii (Bordin, 1994) Uważam, że warto stosować się do określonych reguł przymierza terapeutycznego, jak i nie wychodzić poza relację terapeuta- pacjent w sferę prywatną.

Podsumowanie

Podsumowując swoje rozważania, pragnę stwierdzić, że dylemat stojący przede mną przed przeanalizowaniem za i przeciw bliskim kontaktom psychologa z byłym klientem wydawał się bardzo interesujący i prowokujący dyskusję na ten temat. Brytyjskie, specjalistyczne kodeksy etyczne wskazują wyraźnie, że kontakt psycholog- klient powinien być sformalizowany do tego stopnia, by każdy znał reguły panujące w tej niesymetrycznej relacji, ponieważ bliska relacja jest traktowana jako wykorzystywanie byłego klienta i w związku z tym jest niedozwolona (Jones, 2005; za: Toeplitz-Winiewska, 2008). Z drugiej strony liczni psychoterapeuci wskazują na pozytywne skutki zawarcia przyjaźni z byłym klientem, która jest cenna w codziennym życiu. W takim specyficznym kontakcie należy zwrócić szczególną uwagę na mechanizm przeniesienia i przeciwprzeniesienia. Według Marmarosh, Gelso i Rojas (2014) połączenie miłości braterskiej i miłości agape poza obszarem terapii może przyczynić się do utrzymania pozytywnych skutków terapii. Niezależnie od tego, psycholog powinien mieć świadomość, że taka relacja nigdy nie będzie autentyczna, że będzie miał on przewagę nad drugą stroną, co może doprowadzić do licznych negatywnych konsekwencji, na przykład manipulacji.

Autor: Karolina Żyłka

 

Bibliografia:

  1. APA, (2010) Ethical Principles of Psychologist and Code of Conduct. Pobrane z: http://www.apa.org/ethics/code/principles.pdf (dostęp 24 kwietnia)
  2. Bordin, E. S. (1994). Theory and reserch on the therapeutic working alliance: New directions. W: A. O. Horvath, L. S. Greenberg (red.), The working alliance: Theory, reserch and practice, (s.13-37). New York: Wiley.
  3. Bouhoutsos, J. Holroyd, J., Lerman, H., Forer, B. R., Greenberg, M. (1993) Sexual intimacy between psychotherapist and patients. Professional Psychology: Reserch and Practice, 14, s. 185-196.
  4. Ethics Code of The British Association for Counselling & Psychotherapy (2013). Pobrane z: http://www.bacp.co.uk/admin/structure/files/pdf/9479_ethical%20framework%20jan2013.pdf (dostęp 24 kwietnia)
  5. Gelso, Ch., Rojas, Ch., Marmarosh, A. (2014). Love and Sexuality in the Therapeutic Relationship. Journal of  Clinical Psychology, numer 70, s. 123-143.
  6. Grzesiuk, L. (2006). Psychoterapia : podręcznik akademicki. Badania i szkolenie. Warszawa: Eneteia Wydawnictwo Psychologii i Kultury
  7. Grzesiuk, L., Suszek, H. (2010). Psychoterapia : podręcznik akademicki. Integracja. Warszawa: Eneteia Wydawnictwo Psychologii i Kultury.
  8. Hayes, J. (2014). “Well I Got a Few of My Own”: Therapists’ Reactions to Attraction, Sex, and Love in Psychotherapy. Journal of Clinical Psychology, numer 70, s. 119-122.
  9. Kodeks Etyczny Psychoterapeuty Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (2009). Pobrane z: http://www.synapsis.pl/Kodeks-Etyczny-Psychoterapeuty-Polskiego-Towarzystwa-Psychiatrycznego.html (dostęp 26 kwietnia)
  10. Kodeks etyki zawodowej psychoterapeuty Polskiej Federacji Psychoterapii (brak daty). Pobrane z: http://www.psychoterapia-polska.org/kodeks-etyczny-pfp (dostęp 28 kwietnia)
  11. Kohut, H. (1971). The analysys of the Self. New York: International Universities Press.
  12. Koocher, G.P., Keith-Spiegel, P. (2008). Ethics in psychology and the mental health professions. Oxford: Oxford University Press.
  13. May, R. (1969). Love and will. Oxford: Norton & Co.
  14. Olarte, S. W. (1977). Sexual boundry violation: The Hatherleigh Guide to Ethics in Therapy. New York: Hatherleigh Press.
  15. PTP, Polskie Towarzystwo Psychologiczne (2005) Kodeks Etyczno- Zawodowy Psychologa. Pobrane z: http://ptp.org.pl/modules.php?name=News&file=article&sid=29 (dostęp 24 kwietnia)
  16. Shopland, S. N. (1991). Sex with ex-clients: Theoretical rationales for prohibiton. Ethics and behavior, 1(1),  s. 35-44.
  17. Toeplitz-Winiewska, M. (2008). Udzielanie pomocy psychologicznej. W: J. Brzeziński, B. Chyrowicz, W. Poznaniak, M. Toeplitz-Winiewska (red.), Etyka zawodu psychologa     (s.235-263). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Pomoc psychologiczna

Studenci i Doktoranci Uniwersytetu Śląskiego mogą korzystać z bezpłatnego wsparcia psychologicznego i poradnictwa w Centrum Obsługi Studenta.

Skontaktuj się ze specjalistami w następujących obszarach:

W celu ustalenia terminu indywidualnej konsultacji psychologicznej prosimy o kontakt drogą elektroniczną lub telefonicznie.