Koń trojański, czyli intencje innych ludzi oczami osób z osobowością paranoiczną

Zapewne niejeden z nas przyzna, iż czasami w życiu bywają takie sytuacje, które wzbudzają naszą czujność. Poznając nowych ludzi, często zachowujemy ostrożność, zanim staną się oni dla nas godnymi zaufania poplecznikami. Co jednak w sytuacji, gdy tego typu doza nieufności i racjonalny dystans przeradzają się w nagminną i nieustającą podejrzliwość kierowaną do wszystkich ludzi wokół?

W każdym z nas jest choć odrobinę  paranoika…

Poniekąd myślenie paranoiczne jest jak najbardziej zdrowe i pożądane. Zachowania przejawiające cechy paranoiczne są czymś adaptacyjnym i zgodnym z ewolucją, która sprzyja osobnikom lepiej rozpoznającym niebezpieczeństwo. Osobniki potrafiące w porę wyczuć zagrożenie zostawiały o wiele więcej potomstwa niż te, które były zbyt naiwne. Sytuacje zagrażające fizyczną czy też ekonomiczną stratą równały się z zachwianiem podstawowego instynktu – instynktu życia. Dobre i użyteczne jest to, co sprzyja przystosowaniu społecznemu. Skłonność do zachowywania ostrożności jest więc wręcz czymś właściwym, o ile u jej podstaw nie leży nagminna i nieuzasadniona tendencja do postrzegania otaczającego świata i ludzi jako zagrażających.

Odmiana osobowości paranoicznej, która mieści się w granicach normy, to tzw. „styl czujny”. Termin ten został opisany przez Oldhama i Morris (1997). Ludzie tacy charakteryzują się wysokim poziomem niezależności. Do nowopoznanych osób podchodzą z ostrożnością, potrafią słuchać z dużą uważnością tego, co mówią inni, starając się dostrzega w wypowiedziach ich oczekiwania. Osoby takie cenią sobie lojalność i wierność, preferują komunikację bezpośrednią. Ponadto są również czuli na punkcie krytyki, choć nie należą do osób, które łatwo zastraszyć.

Mieszczącymi się w granicach normy są także ludzie, którzy przejawiają cechy paranoiczne, ale nie spełniają typowych kryteriów DSM-IV (klasyfikacja zaburzeń psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego). Takie osoby w sytuacjach krytyki, zwłaszcza konstruktywnej, potrafią reagować z dużym niepokojem, ale równocześnie potrafią do takiej krytyki podejść refleksyjnie, nie traktując jej przy tym jako złowrogiego ataku. Ludzie przejawiający cechy paranoicznie cenią sobie uczciwość, otwartość, a także lojalność i wierność ważnych im osób, lecz nie okazują wobec nich bezpodstawnych podejrzeń. Zanim kogoś włączą do grona swoich znajomych, dokonają  uważnej oceny, będą zwracały uwagę na komunikaty w sposób subtelny, aczkolwiek nieopierający się na doszukiwaniu się ukrytych treści tam, gdzie są one bezpodstawne.

Utrwalona nieufność  i podejrzliwość - ujęcie zaburzenia według klasyfikacji DSM-IV

Zgodnie z klasyfikacją DSM-IV tego typu wzorzec pojawia się we wczesnej dorosłości. Ponadto, aby zdiagnozować u osoby paranoiczne zaburzenie osobowości, musi ujawniać się ono w różnych kontekstach  i co najmniej w oparciu o cztery spośród siedmiu wymienianych kryteriów. Według podziału DSM-IV jednostka z zaburzeniem osobowości paranoicznej bezpodstawnie podejrzewa innych o wykorzystywanie jej, krzywdzenie lub oszukiwanie. Podważa wiarygodność i lojalność bliskich jej osób, boi się zwierzać innym w obawie, że informacje, które ujawni, zostaną wykorzystane przeciwko niej. W dodatku w życzliwych uwagach dopatruje się prób poniżenia, uporczywie chowa także urazy. Jednostki z tą osobowością  dostrzegają ataki na siebie lub swoje dobre imię tam, gdzie ich nie ma, często odpowiadając kontratakiem lub złością. Bezpodstawnie kwestionują również wierność małżonka lub partnera seksualnego.

Należy zwrócić uwagę także na fakt, iż zgodnie z powyższą klasyfikacją o zaburzeniu tym możemy mówić wtedy, gdy nie pojawia się wyłącznie w czasie trwania schizofrenii, zaburzeń nastroju z elementami psychotycznymi, innych zaburzeń psychotycznych i nie jest spowodowana bezpośrednio fizjologicznym skutkiem ogólnego stanu zdrowia.

Jak podkreśla Millon, osobowość paranoiczna może występować w postaci jednego z podtypów. Podtypy te tworzą odmianę podstawowego prototypu i łączą się z cechami z innych typów osobowości. Millon zwraca jednak uwagę na to, że w życiu codziennym określone przypadki niekoniecznie muszą dokładnie odpowiadać poniższemu podziałowi. Poniższa tabelka uwzględnia pięć podtypów osobowości wraz z przykładowymi opisującymi je cechami.

OSOBOWOŚĆ PARANOICZNA: CECHY:

FANATYCZNA
(z cechami osobowości narcystycznej)

  • odnoszenie się do ludzi z lekką pogardą
  • arogancja, pretensjonalność
  • urojenia wielkościowe
  • odzyskiwanie zranionej dumy za pomocą roszczeń i fantazji

ZŁOŚLIWA
(z cechami osobowości sadystycznej)

  • kłótliwość, mściwość
  • rozmyślanie o doznanych krzywdach i pragnienie dokonania zemsty
  • urojenia prześladowcze
  • przypisywanie innym wrogości

ZATWARDZIAŁA
(z cechami osobowości kompulsyjnej)

  • bunt przeciwko zewnętrznym ograniczeniom
  • sztywność, zrzędliwość,  nieustępliwość
  • pewność siebie
  • ustanawianie innym reguł niemożliwych do przestrzegania

ZRZĘDLIWA
(z cechami osobowości negatywistycznej)

  • niezadowolenie, pesymizm, upór
  • zrzędliwość, kłótliwość, zazdrość
  • urojenia o treści erotycznej
  • działania prawne przeciwko rzekomym krzywdzicielom

WYIZOLOWANA
(z cechami osobowości unikającej)

  • lęk przed kontrolą ze strony innych ludzi
  • nadmierna wrażliwość na krytykę
  • lęk przed spiskiem
  • ucieczka przed destrukcyjnymi siłami i zagrożeniami

Osobowość paranoiczna jako wyzwanie dla terapeuty

Głównym i zalecanym rodzajem pomocy dla tego typu pacjentów jest psychoterapia (zastosowanie farmakoterapii może być wskazane w momencie występowania zaburzeń urojeniowych, depresji, a także objawów lękowych).

Wśród różnych podejść terapeutycznych wymienia się m.in. psychoterapię poznawczo-behawioralną i psychodynamiczną. Terapeuta, który podejrzewa u swojego klienta zaburzenie osobowości paranoicznej, powinien być wyczulony na liczne trudności i pułapki podczas pracy terapeutycznej. Sposób myślenia ludzi dotkniętych tym zaburzeniem i wiążące się z nim liczne przekonania są ważnym elementem tożsamości. Bezpośrednia konfrontacja z urojeniowymi przekonaniami jest równoznaczna z całkowitym podważeniem „ja” pacjenta. Należy pamiętać o tym, że tak jak w każdym innym przypadku, rozpoczęcie terapii jest bodźcem stresującym. W przypadku osób, które interpretują świat i intencje ludzi w sposób zagrażający, kwestia ta nabiera szczególnego znaczenia. Terapeuta musi być świadomy tego, że wszelkie jego działania mogą być odbierane w sposób krzywdzący. Istotna jest więc tutaj kwestia terapeutycznego przymierza. Ważną rolę może odgrywać tworzenie dystansu, który osobie paranoicznej przywraca poczucie kontroli. Niezbędne jest również umiejętne formułowanie uwag - w taki sposób, aby uniknąć dokonywania przez osoby paranoiczne wrogich interpretacji motywów terapeuty. Wzmożona czujność pacjenta i postawy obronne są predykatorami podtrzymującymi zaburzenie, dlatego nieprzecenioną rolę odgrywa także  budowanie poczucia bezpieczeństwa podczas terapii.

Z paranoikiem na co dzień…

Niestety, jak w każdym innym przypadku, nie ma jednoznacznej recepty na to, jak żyć na co dzień z osobami, które zmagają się z tego typu zaburzeniem.  Poszerzanie własnej wiedzy na temat zaburzenia wydaje się być kwestią nieprzecenioną, która pomoże zrozumieć sposób myślenia oraz funkcjonowania ważnych i bliskich nam ludzi, a tym samym może także przyczyniać się do polepszenia wzajemnych relacji. Duży poziom samowiedzy, budowanie poczucia bezpieczeństwa, cierpliwość, a także umiejętny sposób komunikacji, który ogranicza sposobność do interpretowania wypowiedzi jako wrogich oraz krzywdzących, wydają się mieć równie ważne znaczenie.

Bibliografia:

  1. Millon,T (2005). Zaburzenia osobowości we współczesnym świecie. Warszawa: Instytut Psychologii Zdrowia PTP. Osobowość paranoiczna
  2. Sęk,H (2008).Psychologia kliniczna. Warszawa: PWN. Psychologia zaburzeń osobowości i zaburzeń lękowych.
  3. http://psychiatria.mp.pl/zaburzenia_osobowosci/show.html?id=75584

Kontakt: pi.michalina@gmail. (...)


Pomoc psychologiczna

Studenci i Doktoranci Uniwersytetu Śląskiego mogą korzystać z bezpłatnego wsparcia psychologicznego i poradnictwa w Centrum Obsługi Studenta.

Skontaktuj się ze specjalistami w następujących obszarach:

W celu ustalenia terminu indywidualnej konsultacji psychologicznej prosimy o kontakt drogą elektroniczną lub telefonicznie.