Koko koko – lęk jest spoko? O wpływie lęku na skuteczność piłkarzy

Pobudzenie i lęk w sporcie odgrywają bardzo dużą rolę. Sportowcy podczas ważnych dla siebie zawodów stają w trudnej sytuacji, ponieważ współzawodnictwo może powodować lęk, którego natężenie uzależnione jest od rangi zawodów. Mistrzostwa Europy w piłce nożnej są turniejem wzbudzającym wiele emocji w kibicach, nawet tych, którzy na co dzień nie interesują się tym sportem. Możemy sobie tylko wyobrażać, jak silne emocje musi wywoływać Euro wśród zawodników, świadomych tego, że to od ich skuteczności zależy wynik meczu.

Lęk oddziałuje na sportowców zarówno mobilizująco, jak i paraliżująco. Oczywiste wydaje się, że zbyt wysoki poziom lęku przed zawodami oraz w trakcie ich trwania będzie wpływał niekorzystnie na poziom gry. Jednakże, zbyt niski poziom pobudzenia również nie jest korzystny dla sportowców, gdyż przy braku motywacji i zapału trudno działać skutecznie. Powstaje więc pytanie: jaki poziom pobudzenia jest potrzebny, aby osiągać jak najlepsze wyniki w sporcie? Aby na nie odpowiedzieć należy najpierw przeanalizować samo zjawisko lęku.

Strach a lęk

Poznajmy zatem różnicę między strachem a lękiem. Strach odnośni się do reakcji emocjonalnych na konkretne, spostrzegane niebezpieczeństwo i słabnie, a nawet ustaje, gdy niebezpieczeństwo znika. Inaczej niż lęk, który w rozumieniu ogólnym jest uczuciem charakteryzującym się niepokojącą niepewnością i pełnym napięcia oczekiwaniem na pojawienie się zagrażającego, ale niejasnego zdarzenia. Można dokonać podziału lęku na dwa czynniki: lęk - stan oraz lęk – cechę. Lęk jako cecha jest pewną trwałą, indywidualną predyspozycją do postrzegania sytuacji jako zagrażających i reagowania na nie lękiem. Jest powiązany z cechami temperamentalnymi takimi jak nieśmiałość, skłonność do podejmowania trudnych zadań, wytyczanie odległych celów, wysoki poziom aspiracji. Wysokolękowe osoby są bardziej podejrzliwe i częściej traktują różne docierające do nich bodźce jako zagrażające. Stan lęku jest związany z subiektywnymi uczuciami napięcia i zagrożenia i współwystępującym pobudzeniem układu nerwowego. Zmienia się pod wpływem czynników zagrażających. To wszystko predysponuje do określonego reagowania w sytuacji lękowej. Osoba oceniająca daną sytuację jako trudniejszą nie będzie w stanie wykorzystać wszystkich umiejętności, aby odnieść sukces. Piłkarze traktujący drużynę, z którą grają jako trudnego przeciwnika, stawiają siebie na gorszej pozycji, ponieważ odczuwając lęk i nie wierząc w swoje szanse, automatycznie nie są w stanie wykorzystywać wszystkich swoich możliwości.

Rodzaje lęku

Lęk spowodowany udziałem w Euro u piłkarzy może przejawiać się w różny sposób. Lęk poznawczy związany jest z koncentracją na sobie i negatywnym oczekiwaniem, towarzyszy mu negatywne przekonanie o sobie i wyniku rozgrywki. Przejawem takiego lęku może być rozdrażnienie przed meczem i zamartwianie się o jego wynik. Lęk somatyczny odnosi się do procesów fizjologicznych, a jego przejawy to przyspieszone bicie serca, napięcie mięśniowe, pocenie się. Ten lęk pojawia się tuż przed meczem, natomiast lęk poznawczy może pojawić się nawet na długo przed nim. Główny wpływ na skuteczność działania ma lęk poznawczy, którego wzrost powyżej pewnego poziomu doprowadza do znacznego, skokowego spadku skuteczności działania - zbyt silne zamartwianie się o jak najlepszy wynik będzie miało katastrofalny wpływ na skuteczność podczas meczu.

Do analizy zależności między poziomem lęku a poziomem wykonania zadania przydatne wydaje się być ogólne prawo mówiące o tym, że poziom wykonywania danej czynność wzrasta wraz ze wzrostem poziomu pobudzenia (lęku, stresu, motywacji), ale tylko do pewnego krytycznego punktu, po którego przekroczeniu ów poziom wykonywania czynności zaczyna wyraźnie spadać. Tę zależność można przedstawić na wykresie w postaci odwróconej litery „U”. Dla każdej czynności istnieje pewien optymalny poziom pobudzenia, w którym jest ona wykonywana najefektywniej. Przy czym należy tutaj mieć na uwadze również trudność zadania, ponieważ przy zadaniach łatwych największą sprawność osiąga się będąc pobudzonym w dużym stopniu, natomiast przy zadaniach trudnych – w niskim stopniu. To zjawisko można wyjaśniać w kategoriach selekcji bodźców - wraz ze wzrostem pobudzenia następuje zawężanie kanału informacyjnego. Przy niewielkim pobudzeniu do sportowca docierają wszystkie informacje, nawet nieistotne, przy pobudzeniu optymalnym docierają tylko te istotne, natomiast po przekroczeniu optimum pobudzenia nie są odbierane nawet informacje istotne, co skutkuje spadkiem skuteczności. Piłkarze odczuwający zbyt niskie pobudzenie będą podczas meczu skupiać uwagę na aspektach niezwiązanych z zadaniem, takich jak okrzyki kibiców czy filmujące kamery, natomiast ci odczuwający bardzo silny lęk nie będą potrafili odebrać nawet istotnych informacji i skupić się na grze.

Wpływ lęku na działanie

Warto też zastanowić się nad tym, czym w ogóle jest działanie. Przede wszystkim nie powinno się go traktować jako jednorodny monolityczny akt, ponieważ byłoby to zbyt dużym uproszczeniem. Działanie podczas meczu jest całym kompleksem procesów psychofizjologicznych. Można wyróżnić trzy podstawowe składniki ruchu: percepcja, podejmowanie decyzji, reakcja. Wysokie pobudzenie wpływa korzystnie tylko na dwa z nich - poprawia percepcję i przygotowanie reakcji (aktywację), jednakże pogarsza podejmowanie decyzji. W praktyce oznacza to, że bardzo pobudzeni zawodnicy mogą mieć trudność z podejmowaniem decyzji, co nieraz obserwujemy dziwiąc się dlaczego dany piłkarz nie zareagował odpowiednio, kiedy dla nas – obserwatorów było takie oczywiste, co powinien zrobić.

Dowiedziono, że nawet bardzo intensywny stan lęku nie musi być negatywny, o ile nie pojawia się zbyt często i nie trwa zbyt długo. Niektórzy twierdzą, że zawodnicy nie różnią się poziomem lęku, ale oceną jego wpływu na własne działanie. Piłkarze, którzy traktują siebie jako kontrolujących sytuację uznają lęk za pozytywny, w przeciwieństwie do zawodników traktujących zdarzenia jako coś będącego poza ich kontrolą. Takie podejście przystaje do koncepcji o lokalizacji poczucia kontroli – sportowcy o wewnętrznym umiejscowieniu poczucia kontroli (kontrolujący sytuację) lepiej radzą sobie z lękiem niż ci o zewnętrznym umiejscowieniu poczucia kontroli. Powołując się na model zindywidualizowanych stref optymalnego funkcjonowania można przypuszczać, że niektórym zawodnikom wysoki poziom lęku będzie pomagał. Każda osoba posiada strefę lęku – indywidualny stopnień natężenia lęku (od niskiego aż do wysokiego), pod wpływem którego jest w stanie działać najskuteczniej.

Dotychczas przeprowadzono szereg badań dotyczących relacji między poziomem lęku a skutecznością działania. W wielu z nich analizowano także wpływ innych czynników na lęk. Piłkarze posiadający odpowiednie umiejętności i odporni na stres będą odczuwać niższy poziom niepokoju, a somatyczne objawy lęku będą przez nich interpretowane w sposób konstruktywny, dzięki czemu ich skuteczność podczas meczu będzie wyższa. Okazuje się także, że przedmeczowy lęk można obniżyć dzięki wsparciu społecznemu – rodziny, bliskich, trenera czy też kibiców. Ponadto wpływ lęku na skuteczność działania jest uzależniony od tego, jakiego rodzaju informacji zwrotnych jednostka dostarcza sama sobie podczas zadania. Jeżeli w czasie wykonywania pewnej czynności piłkarz odnotuje rozbieżność między swoim zachowaniem zamierzonym a faktycznym, to jednym ze skutków będzie odczuwanie niepokoju. Istotne jest przekonanie o możliwości poradzenia sobie z lękiem i poprawnym wykonaniu zadania, ponieważ brak wiary we własną skuteczność ma zdecydowanie negatywny wpływ. Do jakości wykonania zadania przyczynia się również sposób interpretacji własnego stanu pobudzenia - wysoki stan pobudzenia może być interpretowany jako przyjemne pobudzenie lub negatywny lęk. Natomiast stan niskiego pobudzenia jako relaksacja bądź nuda. Działanie będzie najbardziej skuteczne podczas przyjemnego pobudzenia, pewnego rodzaju podekscytowania związanego z ważnym meczem.

Jak radzić sobie ze stresem?

Z zagadnieniem lęku w sporcie ściśle związane jest radzenie sobie ze stresem. W procesie szkolenia zawodników ważne jest umiejętne określanie indywidualnego poziomu lęku. Właściwy poziom pobudzenia zapewnia optymalny start i umożliwia wykorzystanie pełni możliwości i osiąganie sukcesów, dlatego sugerowane jest podjęcie konkretnych kroków w przypadku, gdy ów poziom jest zbyt wysoki lub zbyt niski. W zależności od poziomu pobudzenia należy podjąć odpowiednie działanie. U zawodników cechujących się zbyt wysokim poziomem lęku należy stosować ćwiczenia oddechowe lub treningi relaksacyjne, natomiast w sytuacji zbyt niskiego poziomu pobudzenia skuteczne będzie stosowanie strategii zadaniowych, które ten poziom podwyższą. Na zwiększenie pobudzenia mogą wpłynąć również trenerzy poprzez odpowiednią formę rozmowy lub odprawy. Także odpowiednia rozgrzewka może zwiększać lub zmniejszać poziom pobudzenia.

Trudno o jednoznaczną odpowiedź na początkowe pytanie o stan pobudzenia potrzebny do osiągania jak najlepszych wyników, ponieważ każdy zawodnik posiada indywidualny stopnień natężenia lęku, pod wpływem którego jest w stanie działać najskuteczniej, a dla każdej czynności istnieje pewien optymalny poziom pobudzenia, w którym jest ona wykonywania najefektywniej. Poziom ten jest uzależniony od trudności zadania. W dużym uproszczeniu można stwierdzić, że jeśli piłkarz będzie oceniał dany mecz jako trudny do wygrania, to najkorzystniejszy będzie dla niego stan niskiego pobudzenia, gdy jako łatwy – stan wysokiego pobudzenia, równoznaczny z odczuwaniem pewnego lęku. Wzrost poziomu pobudzenia powyżej stopnia krytycznego będzie jednak skutkował spadkiem skuteczności podczas meczu. Do ostatecznego wpływu na skuteczność działania poza poziomem pobudzenia przyczyniają się także inne czynniki, m.in. indywidualna ocena wpływu lęku na działanie, świadomość własnych umiejętności, odporność na stres, wsparcie społeczne, przekonanie o możliwości poradzenia sobie z lękiem oraz sposób interpretacji własnego stanu pobudzenia.

Literatura:

  1. Basiaga-Pasternak  J. Poziom lęku wyznacznikiem strategii radzenia sobie ze stresem [w:] Sport Wyczynowy, nr 5-6/2005, s.71-76.
  2. Borek D. Wpływ lęku na osiągnięcia sportowców [w:] Sport Wyczynowy, nr 9-10/2003, s.81–88.
  3. Hanton S., Evans L., Neil R. Hardiness and the competitive trait anxiety response [w:] Anxiety, Stress, and Coping, nr 16(2)/2003, s.167-184.
  4. Hatzigeorgiadis A., Biddle S.J.H. Negative Self-Talk During Sport Performance: Relationships with Pre-Competition Anxiety and Goal-Performance Discrepancies [w:] Journal of Sport Behavior, nr 31(3)/2006, s.237-253.
  5. Kuczek P. Kontrowersje wokół znaczenia lęku w działalności sportowej [w:] Sport wyczynowy, nr 1-2/2002, s.71-79.
  6. Matkowski M. Arkusz Samopoznania Raymonda B. Cattella [w:] Przegląd Psychologiczny, nr 26(2)/1983, s.413-423.
  7. Parzelski D. Psychologia w Sporcie. Teoria, Badania, Praktyka, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2006.
  8. Rachman S. Zaburzenia lękowe. Modele kliniczne i techniki terapeutyczne dla praktyków i pacjentów, GWP, Gdańsk 2005.
  9. Tarrant R., Leathem J., Flett R. What have Sport and Music Performance Taught Us about test Anxiety? [w:] Psychology Journal, nr 7(2)/2010, s. 67-77.
  10. Wrześniewski K., Sosnowski T. Inwentarz stanu i cechy lęku STAI. Polska adaptacja STAI. Podręcznik, Pracownia Testów Psychologicznych, Warszawa 1996.

 

BYŁA REDAKTOR DZIAŁU "MYŚLĘ"   Kontakt: sandra.jargielo@gmail. (...)


Pomoc psychologiczna

Studenci i Doktoranci Uniwersytetu Śląskiego mogą korzystać z bezpłatnego wsparcia psychologicznego i poradnictwa w Centrum Obsługi Studenta.

Skontaktuj się ze specjalistami w następujących obszarach:

W celu ustalenia terminu indywidualnej konsultacji psychologicznej prosimy o kontakt drogą elektroniczną lub telefonicznie.