Działania prewencyjne z zakresu przeciwdziałania wystąpieniu demencji i choroby Alzheimera

W ciągu XIX wieku nastąpił gwałtowny rozwój niemal każdej dziedziny nauki, w tym medycyny. Konsekwencją jest wydłużenie się średniej długości życia – w Polsce w 2019 roku mężczyźni przeciętnie żyli 74,1 lat, natomiast kobiety 81,8 (GUS, 2019). Jest to oczywiście pozytywna informacja, jednakże przewiduje się, iż z tego względu w krajach uprzemysłowionych do 2050 roku liczba chorych na chorobę Alzheimera (AD) zwiększy się trzykrotnie (Sinkiewicz, 2010).

Niestety w chwili obecnej nie jest znana skuteczna metoda umożliwiająca wyleczenie chorych z AD (Sinkiewicz, 2010). Jednakże w literaturze tematu możemy znaleźć informacje o działaniach prewencyjnych, które skutecznie zmniejszają ryzyko zachorowania na demencję i chorobę Alzheimera.

Czym jest demencja i choroba Alzheimera?

Otępienie (demencja) zgodnie z kryteriami ICD-10 charakteryzuje się takimi objawami jak: osłabienie pamięci w zakresie uczenia się nowych informacji, pogorszenie sądzenia i myślenia, obniżenie kontroli emocjonalnej, spadek motywacji, zmiana w obszarze zachowań społecznych - przy zachowanej świadomości otoczenia (Cierpiałkowska, 2019). Najczęstszą przyczyną tej choroby jest właśnie choroba Alzheimera, która jest odpowiedzialna za od 50-75% przypadków (Sinkiewicz, 2010). 

Otępienie typu Alzheimera jest to choroba neurodegeneracyjna. Następuje w niej zmniejszenie objętości mózgu, jego powierzchnia jest głębiej pofałdowana a wewnątrz komórek nerwowych występują tzw. splątki neurofibrylarne (Kaliszan, Macur, 2010). Częstość występowania tej choroby w krajach rozwiniętych rośnie wraz z wiekiem: od ok. 1% u osób w przedziale wiekowym 60-64 lat do ponad 40% u pacjentów w wieku 80+ (Sinkiewicz, 2010). 

Prewencja demencji i choroby Alzheimera

W związku z tym, iż w chwili obecnej nie ma możliwości wyleczenia pacjentów z AD podjęto próby mające na celu wyodrębnienie zachowań, mających działanie profilaktyczne przed wystąpieniem otępienia w wieku starczym.

Dieta

Wiele badań zgodnie pokazuje, że przestrzeganie diety śródziemnomorskiej – w tym spożywanie dużej ilości warzyw i owoców – wiąże się ze zmniejszonym ryzykiem wystąpienia otępienia (Middleton, Yaffe, 2009). Również podkreślany jest dobroczynny wpływ takich produktów jak: ryby, oliwa z oliwek, kawa czy wino (Sinkiewicz, 2010). Warto zwrócić uwagę, iż wino zawiera liczne związki organiczne, tzw. polifenole, które - poprzez swoje działanie przeciwutleniające – mają korzystny wpływ na układ krwionośny (przeciwdziałają miażdżycy, która odpowiada m.in. za otępienie naczyniowe)(Sinkiewicz, 2010).

Co więcej, w zależności od diety zmienia się ryzyko wystąpienia różnych chorób związanych właśnie z układem krwionośnym. Poprzez odpowiednie odżywianie się możemy często zapobiec takim dolegliwościom jak: nadciśnienie, dyslipidemia czy cukrzyca, które to znacząco zwiększają prawdopodobieństwo wystąpienia otępienia w wieku starczym (Middleton, Yaffe, 2009).

Ciekawostkę może stanowić fakt, iż w wielu kulturach odnaleźć możemy substancje, które poprawiają funkcjonowanie poznawcze. W Indiach powszechne jest żucie betelu. Substancje w niej zawarte optymalizują sprawność poznawczą pacjentów z AD. W Afryce Północnej i Azji powszechnym składnikiem diety jest kozieradka. Wykazano, że zawarta w niej trygonellina wzbudza regenerację neuronów w hodowli komórek nowotworowych, a także poprawiała pamięć w eksperymentach prowadzonych na myszach (Kaliszan, Macur, 2010). 

Aktywność fizyczna

Z byciem aktywnym fizycznie wiąże się wiele pozytywnych konsekwencji. Jedną z nich jest właśnie mniejsze ryzyko zachorowania na różnego rodzaju otępienie. Badania pokazują, że osoby, które ćwiczą/uprawiają sporty prezentują mniejszy spadek funkcjonowania poznawczego i mniejsze ryzyko wystąpienia demencji, niż osoby prowadzące siedzący tryb życia (Middleton, Yaffe, 2009).

Dodatkowo, osoby które już prezentują różne formy upośledzenia poznawczego mogą poprawić swoje funkcjonowanie psychiczne właśnie poprzez ćwiczenia. Nawet gdy są to krótkie treningi, wpływają one korzystnie na działanie układu nerwowego (Middleton, Yaffe, 2009).

Kluczowe jest, aby podkreślić, iż aktywność fizyczna powinna być dopasowana do wieku osoby ją wykonującej. Przykładowo dla starszej osoby zalecane jest wykonywanie ćwiczeń aerobowych z umiarkowaną intensywnością przez 30 min. przez 5 dni tygodniowo lub ćwiczenia aerobowe o dużej intensywności przez 20 min. 3 dni w tygodniu. Dodatkowo, aktywności fizyczne powinny zawierać działania wzmacniające mięśnie, elastyczność i równowagę (Cox, Cyarto, Lautenschlager, 2012).

Aktywność psychiczna

Na demencję i chorobę Alzheimera chorują rzadziej osoby z wyższym wykształceniem oraz te, które są aktywne intelektualnie (Sinkiewicz, 2010). Dane te skłoniły badaczy do hipotezy, iż aktywność psychiczna zmniejsza ryzyko spadku funkcjonowania poznawczego i demencji. Wiele badań potwierdziło to, że osoby, które podejmują aktywności mentalnie stymulujące (takie jak nauka, czytanie czy granie w gry), przejawiają mniejsze ryzyko zachorowania na demencję w porównaniu do osób, które takich aktywności nie podejmują. Co więcej, zależność ta dotyczy zarówno działań w młodszych jak i starszych latach życia (Middleton, Yaffe, 2009).

W przypadku, gdy otępienie już wystąpi, istnieją metody niefarmakologicznego leczenia – będące formą aktywności psychicznej, które w znaczącym stopniu mogą poprawić lub nawet usunąć wiele objawów natury psychiatrycznej. Przykładem takich działań mogą być: terapia reminiscencyjna (wspomnieniowa), terapia środowiskowa czy terapia zajęciowa (Bojar, Długosz-Mazur, Gustaw, 2013).

Zaangażowanie społeczne

Pewne źródła podają, iż ograniczona sieć społeczna i niskie zaangażowanie w działalność społeczną mogą przyczyniać się do zwiększonego ryzyka wystąpienia demencji w porównaniu do osób z bogatym życiem towarzyskim. Aktywności takie jak: odwiedzanie znajomych i rodziny, chodzenie do kościoła, do kina, na zakupy czy działalność wolontaryjna mogą pociągać za sobą dobroczynne skutki w zapobieganiu wystąpienia otępienia (Middleton, Yaffe, 2009).

Jednakże inne badania zwracają uwagę, że zmniejszenie się zaangażowania społecznego u danego pacjenta może być jednym ze wczesnych sygnałów świadczących o rozwijającej się chorobie (Middleton, Yaffe, 2009). Potrzebne są dalsze badania w celu jednoznacznego określenia, wpływu szerokiej sieci społecznej na rozwój chorób otępiennych.

Zapobieganie depresji

Trwają badania mające na celu określenie, czy depresja jest czynnikiem ryzyka wystąpienia demencji. Niektóre badania pokazują, iż osoby starsze cierpiące na depresję są bardziej skłonne do zachorowania na otępienie niż osoby zdrowe psychicznie. Jednakże, inne obserwacje stwierdzają, że depresja często zbiega się z wystąpieniem demencji bądź poprzedza ją (Middleton, Yaffe, 2009). Ponownie, niezbędne są kolejne badania w prowadzone w tym obszarze, w celu wysnucia jednoznacznych twierdzeń.  

Palenie tytoniu

Pomimo tego, iż palenie tytoniu uważane jest we wszelkiej postaci za szkodliwe, istnieją badania wskazujące, że nikotyna ujemnie koreluje z rozwojem różnych chorób neurodegeneracyjnych, w tym z chorobą Alzheimera. Co więcej, badania kliniczne sugerują, iż palenie tytoniu ,,może być rodzajem samoleczenia w chorobach neuropsychiatrycznych’’ (Kaliszan, Macur, 2010). Najprawdopodobniej dobroczynne działanie wynika z działania nikotyny na nikotynowe receptory acetylocholiny – podobny mechanizm działania występuje w lekach prewencyjnych lub spowalniających rozwój demencji (Kaliszan, Macur, 2010).

Podsumowanie

W nadchodzących latach coraz więcej ludzi zachoruje na demencję i chorobę Alzheimera. Pomimo tego, iż poszukiwania skutecznych metod przyczynowego leczenia choroby trwają, nie da się jednoznacznie stwierdzić, kiedy i czy okażą się one skuteczne. W związku z tym, rozsądnym jest edukowanie społeczeństwa w kwestii działań profilaktycznych przed wystąpieniem wyżej wspomnianych chorób charakterystycznych dla okresu starczego. Niewielkie zmiany w postaci wprowadzenia produktów bogatych w kwasy tłuszczowe omega-3, praktykowanie umiarkowanej aktywności fizycznej czy spędzanie czasu w sposób, który zmusza nas do wysiłku poznawczego – mogą w znaczącym stopniu wpłynąć na poprawę jakości naszego życia i zmniejszyć prawdopodobieństwo wystąpienia otępienia, w tym choroby Alzheimera (Sinkiewicz, 2010).   

Bibliografia:

  • Bojar, I., Długosz-Mazur, E., Gustaw, K. (2013). Niefarmakologiczne metody postępowania u chorych z otępieniem. Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu, Tom 19 (4), s. 458–462
  • Cierpiałkowska, L. (2019). Psychopatologia. Warszawa: Wydawnictwo Scholar 
  • Cox, K., Cyarto, E. V., Lautenschlager, N. T. (2012). The influence of exercise on brain aging and dementia. Biocheimica et Biophysica Acta, 1822, s. 474-481 
  • Główny Urząd Statystyczny. (2019). Trwanie życia w 2019 roku. Pobrane z: https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/trwanie-zycia/trwanie-zycia-w-2019-roku,2,14.html (29.07.2020)
  • Kaliszan, R., Macur, K. (2010). Na tropie środków przydatnych w terapii lub profilaktyce choroby Alzheimera. Via Medica, tom 4 (1), s. 1-9
  • Middleton, L. E., Yaffe, K. (2009). Promising Strategies for Prevention of Dementia. Neurological Review, tom 66 (10) 
  • Sinkiewicz, W. (2010). Czy wino chroni przed demencją? Kardiologia po dyplomie, tom 9 (12), s. 90-95

Studentka IV roku psychologii realizująca ścieżki specjalizacyjne z psychologii klinicznej człowieka dorosłego oraz psychologii sądowej. Miłośniczka książek. Zainteresowania: psychotraumatologia, psychoneuroendokrynologia, medycyna urazowa, nauka języków obcych. Kontakt: izabela.g.antosiewicz@gmail. (...)


Pomoc psychologiczna

Studenci i Doktoranci Uniwersytetu Śląskiego mogą korzystać z bezpłatnego wsparcia psychologicznego i poradnictwa w Centrum Obsługi Studenta.

Skontaktuj się ze specjalistami w następujących obszarach:

W celu ustalenia terminu indywidualnej konsultacji psychologicznej prosimy o kontakt drogą elektroniczną lub telefonicznie.