Czym jest religijność dojrzała? - Pytanie o motywację religijną

Samoświadomość religijna jest czynnikiem warunkującym dojrzałość podejmowanych praktyk religijnych. Autonomiczna odpowiedź na pytania egzystencjalne pozwala podjęć decyzję co do kształtu życia religijnego człowieka, co z kolei warunkuje spełnienie wyższych potrzeb ludzkich. Dlatego warto zastanowić się nad motywacją, która powoduje, że religia (jej przyjęcie lub odrzucenie) jest elementem tak istotnym dla rozwoju osobistego jednostki.


Czy możliwe jest weryfikowanie dojrzałości religijności, a jeśli tak, to, co o tym przesądza? Psychologiczna refleksja nad precedensem religijności jest próbą systematycznego ujęcia treści pojmowanych przez większość w sposób intuicyjny.

Religijność można traktować jako jeden z aspektów osobowości, jako że wyznacza ona pewną stałą cechę osoby i moduluje jej funkcjonowanie, myślenie oraz procesy emocjonalne. W szerokim rozumieniu pojęcie religijności przysługuje każdemu człowiekowi, ponieważ każdy ma swoiste odniesienie do wartości transcendentalnych, co Frankl nazwał „nie uświadomionym Bogiem”, a co może sie wyrażać np. w przeżyciach estetycznych. W sensie węższym religijność jest przyjęciem i uznaniem Dawcy wartości transcendentalnych obserwowanych w świecie. W ten sposób stanowi całokształt postaw i zachowań związanych z przeżywaniem relacji do Boga. Warto przyjrzeć się temu aspektowi ludzkiej osobowości.

Mówiąc o dojrzałości trzeba spojrzeć tak na komponent poznawczy, jak i emocjonalno-motywacyjny oraz wykonawczy religijności, a składowe te mogą rozwijać się nieharmonijnie.

Wydaje się, że warunkiem dorosłości, a co za tym idzie, dojrzałości w różnych przejawach ludzkiego funkcjonowania, jest poziom osiągniętej autonomii, rozumianej jako zdolność do samookreślania się i samokontroli. Stąd myśląc o religijności należy podkreślić wagę indywidualnej motywacji religijnej. Jest to ważne szczególnie dlatego, że praktyki religijne są silnie uwarunkowane wychowawczo i kulturowo.

Można mówić o motywacji powierzchownej, która właśnie sprowadza się do wpływów bodźców zewnętrznych, jak też o motywacji głębokiej, wynikającej z indywidualnych potrzeb jednostki. W przypadku religijności trudno uwierzyć wyłącznie w mechanizmy socjalizacji warunkujące religijność człowieka. Za Józefem Kozieleckim wyróżnia się takie specificzne motywy jak: lęk przed śmiercią, motywy hubrystyczne ( motywy wzrostu osobistego), motywy poznawcze, potrzeba sensu życia. Taka klasyfikacja jest zgodna z potocznym rozumieniem religii, jak też hipotezą Fromma, czy Whiteheada. Holistyczne spojrzenie na wyróżnione motywy wskazuje że przenikają one całą osobowość jednostki i w pewien sposób decydują o jej przystosowaniu i rozwoju, a w konsekwencji o zdrowiu psychicznym. Mowa tutaj o religijności szeroko pojętej, a więc o samym podjęciu problemu transcendencji, a nie o ściśle wyznaczonym zagadnieniu religii instytucjonalnej.

Paradoksalnie, weryfikację motywów religijnych może przynieść kryzys religijny, który jest dylematem egzystencjalnym. Jego istota  polega na konflikcie wartości, np. na zderzeniu wartości religijnych z wartościami preferowanymi w konkretnym środowisku, w jakim jednostka się znalazła. Może to być problem o charakterze etycznym, gdy jednostka pyta o sens cierpienia i zła albo konflikt wartości idealnych  z postępowaniem osoby. Kryzys może być też powodowany złym wyobrażeniem o Bogu lub subiektywnym odczuwaniem sprzeczności między prawdami wiary i nauki. Mówiąc o realistycznym rozwiązaniu kryzysów nie chodzi o ich rozwiązanie na korzyść konkretnego systemy religijnego, ale o rozwiązanie, które pogłębia samoświadomość i samo rozumienie jednostki. Może to prowadzić do pogłębienia życia religijnego w danym systemie, do przewartościowania i odrzucenia praktyk religijnych lub rozpoczęcia nowej drogi życia religijnego. W każdym wypadku konstruktywnym rozwiązaniem jest podjęcie autonomicznej decyzji wyboru ze względu na konkretne argumenty. Za Kozieleckim przyjmuje się, że zmierzenie się z pytaniami egzystencjalnymi jest ćwiczeniem w rozwoju osobowości i wyrażaniem własnej wolnej woli.

Nie każdy człowiek przeżywa dalekoidące kryzys religijne, ale każdy, kto chce wykształcić dojrzałą religijność musi włączyć w doświadczenie religijne element poznawczy, mimo iż przeżycia tego typu są związane z rzeczywistością transcendentalną. Każdy system religijny polega na przyjęciu określonych  dogmatów i ich akceptacja wyznacza konkretny sposób postrzegania świata oraz przyjęcia pewnej hierarchii wartości.

Człowiek dojrzały religijnie jest w stanie różnicować elementy istotne od ubocznych w religii. Całościowe i bezkrytyczne ujmowanie życia religijnego jest usprawiedliwione dla dziecięcego postrzegania rzeczywistości, jednak w późniejszych etapach ważna jest po pierwsze umiejętność wyodrębniania w sposób hierarchiczny elementów religii, a po drugie krytyczne spojrzenie na nie, szczególnie w praktykowaniu prawd wiary w życiu codziennym. Świadczy o tym chociażby szerzący sie fundamentalizm religijny, który jest skrajnym przejawem podjęcia prywatnej interpretacji danego systemu wierzeń. Obok sztywności myślenia religijnego, skrajnej ascezy, przeakcentowania praktyk zewnętrznych, fanatyzm, czy dewocja są negatywnymi konsekwencjami niepodjęcia pracy nad rozwojem religijnym.

Podsumowując, dojrzała religijność wynika z wyższej potrzeby człowieka do poznania wartości poza empirycznych i doświadczenia rzeczywistości transcendentalnej. Choć wiara w rzeczywistość pozaziemską pełni także funkcję kompensacyjną, przynosi doznania emocjonalne i pełni rolę mechanizmu obronnego. W obydwu wypadkach, gwarantuje zdrowie i satysfakcję psychiczną. Jednocześnie dojrzała religijność może stać się centralnym dynamizmem w strukturze osobowości.

Może więc warto odpowiedzieć sobie na parę pytań:

  • Czy mój stosunek do religii wypływa z osobistej refleksji i decyzji, czy jedynie przejętego światopoglądu?
  • Czy w swoim myśleniu i funkcjonowaniu wyróżniam taką kategorię jak „życie religijne”?
  • Czy zastanawiam sie nad tym, jakie są zyski i straty dla mnie z mojej postawy względem religii?

Być może warto skorzystać z obiektywnych metod badania głębokiej motywacji, np. motywacji sensu życia, sięgając po np. kwestionariusz sensu życia Battisty, czy kwestionariuszy Skalę Centralności Religijności S. Hubera ?

 



LITERATURA:

  1. J. Batissta, The development of meaning of life, Psychiatry, 1973, t. 36
  2. Z. Chlewiński, Wybrane zagadnienia z psychologii pastoralnej, KUL, Lublin 1989
  3. J. Kozielecki, Z Bogiem albo bez Boga, PWN, Warszawa 1991, s. 40-46

 
 

Studia: Magister psychologii i licencjat pedagogiki Zainteresowania: Psychologia religii i duchowości, teologia, muzyka klasyczna, terapia dzieci Doświadczenie zawodowe: praktyki w Zakładzie karnym, Domu Pomocy Społecznej; Szkole podstawowej, Warsztatach terapii zajęciowej; Studia: Magister psychologii i licencjat pedagogiki Zainteresowania: Psychologia religii i duchowości, teologia, muzyka klasyczna, terapia dzieci Doświadczenie zawodowe: praktyki w Zakładzie karnym, Domu Pomocy Społecznej; Szkole podstawowej, Warsztatach terapii zajęciowej;Dodatkowe doświadczenie (działalność w organizacjach, praktyki, wolontariat): wolontariat w świetlicy socjoterapeutycznej i Stowarzyszeniu Kultury Osób Niepełnosprawnych; koordynator regionalny akcji Szlachetna Paczka 2010r. (...)


Pomoc psychologiczna

Studenci i Doktoranci Uniwersytetu Śląskiego mogą korzystać z bezpłatnego wsparcia psychologicznego i poradnictwa w Centrum Obsługi Studenta.

Skontaktuj się ze specjalistami w następujących obszarach:

W celu ustalenia terminu indywidualnej konsultacji psychologicznej prosimy o kontakt drogą elektroniczną lub telefonicznie.